Вучымся ўтвараць простыя і складаныя формы вышэйшай і найвышэйшай ступеней параўнання прыслоўяў і адрозніваць іх ад падобных форм прыметнікаў.
«Кланяйся зямлі ніжэй — будзеш да хлеба бліжэй» (Прыказка). Ніжэй і бліжэй — гэта не проста нізка і блізка, а больш нізка і больш блізка. Прыслоўі, як і прыметнікі, могуць мець ступені параўнання.
Як утвараюцца ступені параўнання прыслоўяў і чым форма вышэйшай ступені прыслоўя адрозніваецца ад формы прыметніка?
Прыслоўі, што заканчваюцца суфіксам -а, утвораныя ад якасных прыметнікаў, маюць формы ступеней параўнання: вышэйшую і найвышэйшую (до́рага — даражэ́й, найдаражэ́й; прыго́жа — прыгажэ́й, найпрыгажэ́й).
Блізка відаць, ды далёка дыбаць (Прыказка). Блізка → бліжэй → найбліжэй.
Блізка ўтворана ад якаснага прыметніка блізкі і мае суфікс -а, таму ад яго ўтвараюцца ступені параўнання.
Простая форма вышэйшай ступені ўтвараецца ад прыслоўя пры дапамозе суфіксаў -эй, -ей: блізка → бліжэй; доўга → даўжэй; весела → весялей; далёка → далей. Ад некаторых прыслоўяў — ад іншых слоў, заменай асноў: добра → лепш; дрэнна, кепска → горш; мала → менш; многа → больш.
Складаная форма ўтвараецца ад пачатковай формы прыслоўя пры дапамозе слоў больш (болей), менш (меней): тонка → больш (болей) тонка; прыгожа → менш (меней) прыгожа.
Трэба шчыра прызнацца: у Міці ўсё выходзіла хутчэй і лепш (Г. Далідовіч).
Хутчэй — простая форма ад хутка (суфікс -эй), лепш — простая форма ад добра (замена асновы).
Простая форма найвышэйшай ступені ўтвараецца ад простай формы вышэйшай ступені пры дапамозе прыстаўкі най-: найбліжэй, найдалей, найлепш, найгорш, найменш, найбольш.
Складаная форма ўтвараецца ад пачатковай формы прыслоўя пры дапамозе слоў найменш (найменей), найбольш (найболей), надзвычай: найменш (найменей) блізка; найбольш (найболей) далёка; надзвычай выразна.
Навучы мяне, як найлепей апошнюю сэрца крывінку аддаць для народа свайго (К. Кірэенка).
Найлепей = най- + лепей: простая форма найвышэйшай ступені.
Адрознівайце форму вышэйшай ступені параўнання прыслоўя ад аналагічнай формы прыметніка: у іх розныя суфіксы і неаднолькавая сінтаксічная роля ў сказе.
Прыслоўе паясняе дзеяслоў, адказвае на пытанне як?, у сказе бывае звычайна акалічнасцю: Сонца свеціць (як?) ярчэй. Прыметнік у форме вышэйшай ступені паясняе назоўнік, адказвае на пытанні які? якая? якое? якія?, у сказе бывае выказнікам: Сонца (якое?) ярчэйшае за Месяц.
За год дрэва вырасла (як?) вышэй за хату. Гэта дрэва (якое?) вышэйшае за хату.
Вышэй — прыслоўе (суфікс -эй, не змяняецца); вышэйшае — прыметнік (суфікс -эйш-, канчатак -ае).
| Прымета | Прыслоўе | Прыметнік |
|---|---|---|
| Суфікс | -эй, -ей: ярчэй | -эйш-, -ейш-: ярчэйшае |
| Ці змяняецца | не змяняецца | змяняецца па родах, ліках, склонах |
| Пытанне | як? | які? якая? якое? якія? |
| Што паясняе | дзеяслоў | назоўнік |
| Член сказа | звычайна акалічнасць | выказнік |
| Прыклад | дрэва вырасла вышэй за хату | дрэва вышэйшае за хату |
Ад прыслоўя многа вышэйшая ступень — больш (болей), а не «мнажэй»; ад добра — лепш (лепей), ад мала — менш (меней).
Простая і складаная формы не спалучаюцца ў адной: правільна больш хутка або хутчэй, але не «больш хутчэй».
— Мяшок або яшчэ мнажэй.
— Ды не мнажэй, а трэба казаць: больш, — зноў папраўляе Ніна (Я. Брыль).
Ніна правільна папраўляе хлопчыка: ад многа вышэйшая ступень утвараецца заменай асновы — больш.
насу́праць, уво́гуле
Слоўнікавыя словы параграфа — з націскам па падручніку.
Ступені маюць прыслоўі на -а, утвораныя ад якасных прыметнікаў.
ярка ← яркі
Простая: суфікс -эй, -ей; складаная: больш (менш) + пачатковая форма.
ярчэй; больш ярка
Простая: най- + простая вышэйшая; складаная: найбольш (найменш, надзвычай) + пачатковая форма.
найярчэй; найбольш ярка
Простая і складаная формы не спалучаюцца ў адной.
не «больш ярчэй», а ярчэй або больш ярка
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Найлепш ← лепш ← добра: най- + простая вышэйшая → простая форма найвышэйшай ступені.
Задача 1. Практ. 236. Напішы 3–4 сказы на тэму «Я і мой сябар (сяброўка)». Ужыві прыслоўі ў формах вышэйшай і найвышэйшай ступеней.
Мой сябар Максім бегае хутчэй за мяне, а я лепш вырашаю задачы. Найлепш у нас атрымліваецца разам: ён тлумачыць правілы гульні больш цікава, чым настаўнік фізкультуры, а я дапамагаю яму з матэматыкай. Калі адзін з нас хварэе, другі тэлефануе часцей за ўсіх.
Праверце: прыслоўі хутчэй, лепш, часцей — простая вышэйшая, найлепш — простая найвышэйшая, больш цікава — складаная вышэйшая; простая і складаная формы не змешаныя.
Задача 2. Сястра піша ў чат: «Сёння я бегала больш хутчэй, чым учора, а Насця — яшчэ мнажэй круга». Знайдзі памылкі і перапішы паведамленне.
Сёння я бегала хутчэй (або больш хутка), чым учора, а Насця прабегла яшчэ больш кругоў.
Праверце: «больш хутчэй» — змешаны простая і складаная формы; «мнажэй» — няправільная форма, ад многа — больш.
Задача 3. Практ. 240. Апішы ў 3 сказах, як ідзе дзень на школьнай спартландыі, ужыўшы прыслоўі ў форме вышэйшай ступені (хутчэй, далей, вышэй, весялей).
Каманда «Маланка» бегла хутчэй за ўсіх. Аліна скокнула далей, чым у мінулым годзе, а Дзяніс — вышэй за ўсіх хлопцаў. Пасля ўзнагароджання ўсе смяяліся яшчэ весялей.
Праверце: прыслоўі паясняюць дзеясловы (бегла, скокнула, смяяліся) і маюць суфіксы -эй, -ей.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Вызначы ступень параўнання і форму прыслоўя. Прыклады — з табліцы і практыкаванняў параграфа.
Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.
Практ. 237. Чым адрозніваецца простая форма вышэйшай ступені прыслоўя ад простай формы вышэйшай ступені прыметніка? Параўнай: свеціць ярчэй — ярчэйшае сонца.
У прыслоўя суфікс -эй, -ей і няма канчатка, бо прыслоўе не змяняецца: ярчэй. У прыметніка суфікс -эйш-, -ейш- і канчатак, ён змяняецца па родах, ліках і склонах: ярчэйшы, ярчэйшая, ярчэйшае. Прыслоўе паясняе дзеяслоў і звычайна бывае акалічнасцю, прыметнік паясняе назоўнік.
Чаму «больш хутчэй» — памылка, а «больш хутка» і «хутчэй» — правільна?
Хутчэй — простая форма вышэйшай ступені: параўнанне ўжо выражана суфіксам -эй. Больш хутка — складаная форма: параўнанне выражае слова больш, а прыслоўе стаіць у пачатковай форме. У «больш хутчэй» параўнанне выражана двойчы — гэта лішняе і супярэчыць правілу.
Хлопчык у апавяданні Я. Брыля кажа «яшчэ мнажэй». Чаму Ніна яго папраўляе, хоць ад доўга ёсць даўжэй, а ад блізка — бліжэй?
Большасць прыслоўяў утварае вышэйшую ступень суфіксам -эй, -ей, і хлопчык зрабіў так па аналогіі. Але ў некалькіх прыслоўяў форма ўтвараецца ад іншай асновы: добра — лепш, дрэнна — горш, мала — менш, многа — больш. Таму правільна — больш.
Прыслоўі на -а, утвораныя ад якасных прыметнікаў: дорага, прыгожа, блізка.
Суфіксы -эй, -ей (бліжэй, весялей) або іншая аснова (лепш, горш, менш, больш).
Больш (болей), менш (меней) + пачатковая форма: больш тонка, менш прыгожа.
Простая — най- + простая вышэйшая (найлепш); складаная — найбольш, найменш, надзвычай + пачатковая форма.
Прыслоўе ярчэй — суфікс -эй, акалічнасць; прыметнік ярчэйшае — суфікс -эйш-, выказнік.
Ад многа — больш, а не «мнажэй»; простую і складаную формы не змешваем.
Кланяйся зямлі ніжэй: кланяйся (як?) ніжэй ← нізка — простая форма вышэйшай ступені прыслоўя, суфікс -эй.
Цяпер растлумач: Як утвараюцца ступені параўнання прыслоўяў і чым форма вышэйшай ступені прыслоўя адрозніваецца ад формы прыметніка?
Загрузка прагрэсу…