Прыслоўе

§ 37. Утварэнне прыслоўяў

Вывучаем спосабы ўтварэння прыслоўяў: суфіксальны, постфіксальны, прыставачны, прыставачна-суфіксальны, словаскладанне і паўтор слоў; вучымся правільна пісаць н і нн і ўжываць удвух, удзвюх, удваіх.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Ад слова вечар — вечарам, ад тры — утрох, ад дзе — дзесьці, ад заўсёды — назаўсёды. Прыслоўі ўтвараюцца ад самых розных слоў, і кожны раз — сваім спосабам.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якімі спосабамі ўтвараюцца прыслоўі і як гэта дапамагае пісаць іх правільна?

01

Спосабы ўтварэння прыслоўяў

Прыслоўі ўтвараюцца ад усіх самастойных часцін мовы суфіксальным, постфіксальным, прыставачным, прыставачна-суфіксальным спосабамі (вечар → вечарам, халодны → холадна, як → як-небудзь, чаму → чамусьці, што → нашто, заўсёды → назаўсёды, трохі → патроху, тры → утрох), а таксама спосабам словаскладання (міжволі, сюды-туды, штодзень).

Некаторыя прыслоўі ўтварыліся даўно ад слоў, якія ў сучаснай мове не ўжываюцца: дасюль, знячэўку, насцеж, папярок, трохі, цяпер. Складана вызначыць, ад якіх часцін мовы і як утварыліся такія прыслоўі.

02

Суфіксальны і постфіксальны спосабы

Пры дапамозе суфіксаў прыслоўі ўтвараюцца ад назоўнікаў, прыметнікаў, лічэбнікаў, дзеясловаў, прыслоўяў: верхам ← верх; багата ← багаты; двойчы ← двое; бегма ← бегчы.

Постфіксальным спосабам утвараюцца прыслоўі ад займеннікаў: дзесьці ← дзе, чаму-небудзь ← чаму.

Звярніце ўвагу

лішне ← лішні, танна ← танны; холадна ← халодны, даўно ← даўні

У прыслоўях на -а, -о, -е пішацца адно або два н (н або нн), як і ў прыметніках, ад якіх яны ўтвораны.

03

Прыставачны спосаб

Пры дапамозе прыставак прыслоўі ўтвараюцца ад іншых прыслоўяў: назаўсёды ← заўсёды, недалёка ← далёка, замнога ← многа, паслязаўтра ← заўтра, абы-як ← як, недзе ← дзе.

Прыслоўі, утвораныя ад іншых прыслоўяў пры дапамозе прыставак, пішуцца разам: заўтра → назаўтра, мала → нямала, надта → занадта.

Паглядзім, як гэта працуе

Я гэту мову ўзяў сабе таму, што зашмат у ёй гаротных песень (М. Танк).

Зашмат ← шмат: прыстаўка за- далучылася да прыслоўя, слова пішацца разам.

04

Прыставачна-суфіксальны спосаб

Прыставачна-суфіксальным спосабам прыслоўі ўтвараюцца ад назоўнікаў, прыметнікаў, займеннікаў, лічэбнікаў, дзеясловаў, прыслоўяў: апоўдні ← поўдзень, здаўна ← даўні; па-нашаму ← наш, утрох ← тры; уперамешку ← перамяшаць, падоўгу ← доўга.

Паглядзім, як гэта працуе

Спераду ← перад; злева ← левы; па-беларуску ← беларускі; учатырох ← чатыры; памалу ← мала.

Да слова адначасова далучаюцца прыстаўка і суфікс: з-лев-а, па-мал-у.

Параўноўваем і заўважаем

Спосабы ўтварэння прыслоўяў

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СпосабШто далучаеццаПрыклад
суфіксальнысуфіксвечар → вечарам
постфіксальныпостфікс -сьці, -небудзьдзе → дзесьці
прыставачныпрыстаўказаўсёды → назаўсёды
прыставачна-суфіксальныпрыстаўка і суфікстры → утрох
складаннедзве асновыштогод, таксама
паўтор слоўтое ж або блізкае словасям-там, раз-пораз
05

Удвух, удзвюх, удваіх

Ужывайце правільна прыслоўі, утвораныя ад колькасных лічэбнікаў тыпу удвух, утрох:

  • удвух — толькі пра хлопчыкаў, мужчын;
  • удзвюх — толькі пра дзяўчынак, жанчын;
  • удваіх — пра асоб рознага полу або пра істот ніякага роду;
  • утрох, учатырох, упяцёх, ушасцёх, усямёх і г. д. — толькі пра мужчын або толькі пра жанчын;
  • утраіх, учацвярых, упяцярых, ушасцярых, усемярых і г. д. — пра асоб рознага полу або пра істот ніякага роду.
Паглядзім, як гэта працуе

Мы з Максімам вярнуліся ўдвух. Аліна і Насця рыхтавалі даклад удзвюх. Брат і сястра засталіся дома ўдваіх.

Выбар прыслоўя залежыць ад таго, пра каго гаворка: пра хлопчыкаў, пра дзяўчынак ці пра асоб рознага полу.

06

Складанне і паўтор слоў

Некаторыя прыслоўі ўтвараюцца шляхам:

  • складання слоў: штогод, таксама;
  • паўтарэння аднолькавых або блізкіх слоў: вось-вось, даўным-даўно, калі-нікалі, сям-там, раз-пораз, туды-сюды.
Паглядзім, як гэта працуе

Ты ў такім шчаслівым узросце, калі яшчэ сэрца не знае злосці, калі яму лёгка-лёгка біцца (А. Вярцінскі).

Лёгка-лёгка — паўтор аднолькавых слоў; такое прыслоўе ўзмацняе прымету.

Прасочваем шлях

Як вызначыць спосаб утварэння прыслоўя

  1. Падбіраем утваральнае слова

    Шукаем слова, ад якога ўтворана прыслоўе.

    здалёку ← далёкі

  2. Параўноўваем словы

    Глядзім, што далучылася да ўтваральнага слова.

    з- + далёк + -у

  3. Называем спосаб

    Прыстаўка і суфікс разам — прыставачна-суфіксальны спосаб.

    здалёку — прыставачна-суфіксальны

  4. Правяраем напісанне

    Прыслоўі з прыстаўкамі ад прыслоўяў пішуцца разам, н/нн — як у прыметніку.

    назаўтра; старанна ← старанны

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Спосаб утварэння прыслоўя

Вызначы, якім спосабам утворана прыслоўе. Прыклады — з правіл і практыкаванняў параграфа.

Думай як філолаг

Разважаем пра ўтварэнне прыслоўяў

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Чаму прыслоўе холадна пішацца з адным н, а танна — з двума?

Зверыць разважанне

Прыслоўі на -а, -о, -е захоўваюць тое напісанне н або нн, якое ёсць у прыметніку, ад якога яны ўтвораны. Холадна ўтворана ад халодны (адно н), танна — ад танны (нн). Значыць, каб праверыць прыслоўе, трэба ўспомніць прыметнік.

Чаму пра Аліну і Насцю кажуць «удзвюх», пра Аліну і Максіма — «удваіх», а пра Максіма і Ігара — «удвух»?

Зверыць разважанне

Прыслоўі ўтвораны ад розных лічэбнікаў: удвух — ад два (мужчынскі род), удзвюх — ад дзве (жаночы род), удваіх — ад зборнага лічэбніка двое, які ўжываецца пра асоб рознага полу. Таму выбар прыслоўя залежыць ад таго, пра каго гаворка.

Ад якога слова ўтворана прыслоўе насцеж? Ці можна дакладна вызначыць спосаб утварэння?

Зверыць разважанне

Насцеж утварылася даўно ад слова, якое ў сучаснай мове не ўжываецца. Утваральнага слова ў мове няма, таму сёння складана вызначыць, ад якой часціны мовы і якім спосабам утварылася гэта прыслоўе. Такія ж прыслоўі — дасюль, знячэўку, папярок, цяпер.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Шмат спосабаў

    Прыслоўі ўтвараюцца суфіксальным, постфіксальным, прыставачным, прыставачна-суфіксальным спосабамі і словаскладаннем.

  2. Суфікс і постфікс

    Суфіксам — ад розных часцін мовы (верхам, багата); постфіксам — ад займеннікаў (дзесьці, чаму-небудзь).

  3. Прыстаўка — разам

    Прыслоўі з прыстаўкамі ад іншых прыслоўяў пішуцца разам: назаўтра, нямала, занадта.

  4. Прыстаўка і суфікс

    Апоўдні, здаўна, па-нашаму, утрох, падоўгу — прыставачна-суфіксальны спосаб.

  5. Н і нн

    У прыслоўях на -а, -о, -е столькі н, колькі ў прыметніку: танна ← танны, холадна ← халодны.

  6. Удвух, удзвюх, удваіх

    Удвух — пра хлопчыкаў, удзвюх — пра дзяўчынак, удваіх — пра асоб рознага полу.

Памятка: разбор па кроках

Утрох ← тры: прыстаўка у- + суфікс -ох → прыставачна-суфіксальны спосаб.

  1. Падбіраю ўтваральнае слова. Шукаю слова, ад якога ўтворана прыслоўе: спераду ← перад.
  2. Шукаю, што далучылася. Параўноўваю словы і знаходжу прыстаўку, суфікс, постфікс або другую аснову.
  3. Называю спосаб. Па далучанай частцы вызначаю спосаб: прыстаўка і суфікс — прыставачна-суфіксальны.

Цяпер растлумач: Якімі спосабамі ўтвараюцца прыслоўі і як гэта дапамагае пісаць іх правільна?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якім спосабам утворана прыслоўе вечарам ← вечар?
2. Якім спосабам утвараюцца прыслоўі ад займеннікаў: дзесьці ← дзе, чаму-небудзь ← чаму?
3. Якое прыслоўе ўтворана прыставачным спосабам?
4. Якім спосабам утворана прыслоўе апоўдні ← поўдзень?
5. Якое прыслоўе ўтворана складаннем слоў?
6. Як пішуцца прыслоўі, утвораныя ад іншых прыслоўяў пры дапамозе прыставак?
7. У якім прыслоўі пішацца нн?
8. Пра каго можна сказаць «удзвюх»?
9. Як правільна: «Тата і мама прыйшлі на сход ...»?
10. Якое прыслоўе ўтворана шляхам паўтарэння слоў?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑