Вучымся, якія прыслоўі пішуцца разам, і адрозніваем іх ад падобных спалучэнняў прыназоўніка з назоўнікам, прыметнікам або лічэбнікам.
«Учора ўвечары над лесам яшчэ невысока стаяла поўня» і «А пад вечар пайшоў я па дарозе» (Я. Брыль). У абодвух сказах гаворка пра вечар, але ўвечары пішацца разам, а пад вечар — асобна. Каб не памыліцца, трэба ведаць правіла.
Якія прыслоўі пішуцца разам і як іх адрозніць ад спалучэнняў прыназоўніка з іншымі словамі?
Разам пішуцца прыслоўі, што маюць у сваім саставе назоўнікі, якія ў сучаснай беларускай мове не ўжываюцца: бесперастанку, даспадобы, дашчэнту, досыць, запанібрата, знячэўку, насцеж, папярок.
Дождж ішоў бесперастанку. Дзверы адчынілі насцеж.
Назоўнікі, з якіх утварыліся гэтыя прыслоўі, у сучаснай мове асобна не ўжываюцца, таму прыслоўі пішуцца разам.
Разам пішуцца прыслоўі з прасторавым і часавым значэннем, што маюць у сваім саставе назоўнікі верх, высь, гара, ніз, перад, пачатак, бок, вечар, дзень, ранак, ноч, раз: уверх, увысь, угару, знізу, наперад, спачатку, убаку, увечары, звечара, удзень, уночы, зранку, адразу і інш.
Але: пад вечар, з ранку да вечара, з вечара да ранку — асобна.
Учора я апоўдні грэўся на сонцы, седзячы на ганку, упершыню адчуўшы гэту раскошу. А ўдзень ляцелі невысока два жоравы (Я. Брыль).
Апоўдні, упершыню, удзень — прыслоўі, пішуцца разам.
Разам пішуцца прыслоўі, утвораныя шляхам спалучэння назоўніка з прыназоўнікам, паміж якімі нельга без змены сэнсу ўставіць азначэнне, або да назоўніка нельга паставіць склонавае пытанне: апоўдні, апоўначы, увесну, узімку, спадылба, напаказ, углыб, упершыню, навекі і інш.
Сонца кацілася ўгору. — Сава знікла ў лесе. Ягады цудоўныя на смак.
Да ўгору (куды?) азначэння не ўставіш — прыслоўе, разам. У (якім?) густым лесе, на (чый?) мой смак — можна дабавіць азначэнне, значыць, гэта назоўнікі з прыназоўнікамі, асобна.
Разам пішуцца прыслоўі, утвораныя шляхам спалучэння:
| Разам | Асобна | Чаму |
|---|---|---|
| увечары, звечара | пад вечар, з вечара да ранку | асобна — выключэнні з правіла |
| зранку | з ранку да вечара | выключэнне з правіла |
| упустую, урассыпную | у адкрытую | выключэнне з правіла |
| удвух, надвое | у адно, па двое, па трое | выключэнні з правіла |
| угару, углыб | у лесе, на смак | можна ўставіць азначэнне: у густым лесе |
| навошта, нашто | на што (глядзіш) | ёсць склонавае пытанне: на што? |
Разам пішуцца таксама прыслоўі:
Навошта ты прыйшоў? — На што ты глядзіш?
Навошта (з якой мэтай?) — прыслоўе, разам. На што (на які прадмет?) — займеннік з прыназоўнікам, асобна.
Ставім пытанне ад галоўнага слова: прыслоўе адказвае на пытанне як? дзе? калі? куды?
кацілася (куды?) угору
Калі можна ўставіць азначэнне або паставіць склонавае пытанне — гэта назоўнік з прыназоўнікам.
знікла ў (якім?) густым лесе — асобна
Прыслоўе пішам разам, калі яно трапляе ў адзін з пунктаў правіла.
угору — прасторавае значэнне, назоўнік гара
Памятаем «але»: пад вечар, з ранку да вечара, у адкрытую, у адно, па двое.
пад вечар — асобна
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
(У)гору: кацілася (куды?) → азначэння не ўставіш → назоўнік гара, прасторавае значэнне → угору.
Задача 1. Практ. 254. Напішы паведамленне сябру пра выхадныя ў вёсцы (3–4 сказы), ужыўшы прыслоўі дабяла, урассыпную, удвух (або удзвюх) і спалучэнне па двое.
Зранку мы з братам удвух пабеглі на рэчку. Куры ад нас кінуліся ўрассыпную. Бабуля адмыла старую бялізну дабяла, а потым мы па двое насілі ваду з калодзежа.
Праверце: зранку, удвух, урассыпную, дабяла — разам; па двое — асобна.
Задача 2. Аднакласнік напісаў у сачыненні: «На заўтра мы ў пяцёх пайшлі ў лес і з далёку ўбачылі, як птушкі ляцяць у гару». Знайдзі памылкі і перапішы сказ.
Назаўтра мы ўпяцёх пайшлі ў лес і здалёку ўбачылі, як птушкі ляцяць угару.
Праверце: назаўтра, упяцёх, здалёку, угару — прыслоўі, пішуцца разам; у лес — назоўнік з прыназоўнікам, асобна.
Задача 3. Практ. 257. Раскажы ў 3–4 сказах пра цікавы выпадак на прыродзе. Ужыві не менш за чатыры прыслоўі, якія пішуцца разам.
Аднойчы ўвечары мы сядзелі на беразе возера. Раптам з кустоў насустрач нам выскачыў заяц. Ён спачатку застыў, а потым адразу кінуўся ўбок.
Праверце: аднойчы, увечары, насустрач, спачатку, адразу, убок — разам; на беразе, з кустоў — асобна.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Раскрый дужкі: вызначы, як пішацца прыслоўе або спалучэнне. Прыклады — з правіла і практыкаванняў параграфа.
Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.
Практ. 257. У тэксце пра саву: «сонца кацілася (ў)гору» і «знікла (ў)лесе». Чаму адно пішацца разам, а другое — асобна?
Угору адказвае на пытанне куды?, мае прасторавае значэнне, у саставе ёсць назоўнік гара; азначэння ўставіць нельга без змены сэнсу. Гэта прыслоўе, пішацца разам. Да слова лесе можна паставіць склонавае пытанне (у чым?) і дабавіць азначэнне: у густым лесе. Значыць, гэта назоўнік з прыназоўнікам, пішацца асобна.
Чаму навошта пішацца разам, а ў сказе «На што ты глядзіш?» — асобна?
Навошта — прыслоўе мэты, утворанае спалучэннем прыназоўніка з займеннікам; яно адказвае на пытанне з якой мэтай? і пішацца разам. У сказе «На што ты глядзіш?» што — займеннік, які пытаецца пра прадмет і стаіць у вінавальным склоне з прыназоўнікам на, таму пішацца асобна.
Чаму дашчэнту і насцеж пішуцца разам, хоць пачынаюцца як спалучэнні з прыназоўнікам?
У састаў гэтых прыслоўяў уваходзяць назоўнікі, якія ў сучаснай беларускай мове асобна не ўжываюцца. Да іх нельга паставіць склонавае пытанне або дабавіць азначэнне, яны даўно зрасліся з прыназоўнікам у адно слова. Таму такія прыслоўі пішуцца разам.
Разам: бесперастанку, дашчэнту, насцеж, папярок — назоўнікі ў іх саставе не ўжываюцца.
Разам: уверх, знізу, спачатку, увечары, зранку, адразу; але: пад вечар, з ранку да вечара.
Калі нельга ўставіць азначэнне або паставіць склонавае пытанне — пішам разам: апоўдні, напаказ.
Разам: дабяла, упустую, надвое, удвух; але: у адкрытую, у адно, па двое.
Разам: штодзень, штосілы, таксама, гэтаксама, тамсама.
Прыслоўі ад складаных слоў пішуцца разам: мілагучна, мэтазгодна, усебакова.
Пайшоў я па дарозе (с)пачатку лугавой → спачатку: часавае значэнне, назоўнік пачатак → пішам разам.
Цяпер растлумач: Якія прыслоўі пішуцца разам і як іх адрозніць ад спалучэнняў прыназоўніка з іншымі словамі?
Загрузка прагрэсу…