Прыслоўе

§ 39. Правапіс прыслоўяў праз дэфіс

Вучымся пісаць праз дэфіс прыслоўі з прыстаўкамі па-, абы-, з постфіксам -небудзь і прыслоўі, утвораныя паўторам слоў, і адрозніваць іх ад устойлівых выразаў, якія пішуцца асобна.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Бабуля праводзіць унука ў школу: «Па-першае, апраніся па-зімоваму. Па-другое, не рабі нічога абы-як. Калі-небудзь мне дзякуй скажаш». За адну хвіліну — чатыры прыслоўі, і ўсе пішуцца праз дэфіс. Чаму?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія прыслоўі пішуцца праз дэфіс і чым яны адрозніваюцца ад спалучэнняў, што пішуцца асобна або разам?

01

Прыслоўі з прыстаўкай па-

Праз дэфіс пішуцца прыслоўі з прыстаўкай па-, якія заканчваюцца:
а) на -ому, -аму, -яму, -му: па-дзелавому, па-новаму, па-летняму, па-твойму;
б) на -ску, -цку, -ы, -і: па-беларуску, па-мастацку, па-чалавечы, па-латыні.

Такія прыслоўі ўтвораны ад прыметнікаў і займеннікаў прыставачна-суфіксальным спосабам: летні → па-летняму, твой → па-твойму, французскі → па-французску, мядзведжы → па-мядзведжы.

Паглядзім, як гэта працуе

Зіма па-ранейшаму стаяла бясснежная. Увесь снежань плыло нізкае шэрае неба, па-асенняму лілі дажджы (Г. Далідовіч).

Па-ранейшаму: па- + -аму; па-асенняму: па- + -яму — праз дэфіс. А прыслоўе паасобку (Свецяць паасобку) на гэтыя часткі не заканчваецца і пішацца разам.

Не блытай прыслоўе са спалучэннем прыназоўніка па, прыметніка і назоўніка: жыць па-новаму, але ісці па новым мосце (прыметнік новым адносіцца да назоўніка мосце).

02

Па-першае, па-другое

Праз дэфіс пішуцца прыслоўі з прыстаўкай па-, утвораныя ад парадкавых лічэбнікаў: па-першае, па-другое, па-трэцяе, па-чацвёртае і г. д.

Паглядзім, як гэта працуе

Па-першае, кніга ў значнай меры запаўняе той прыкры прабел у нашай беларускай мастацкай літаратуры… Па-другое, кніга паказвае велічнасць душы і патрыятызм усяго народа (Я. Колас).

Гэтыя словы паказваюць парадак думак і ў сказе выдзяляюцца коскамі.

03

Абы- і -небудзь

Праз дэфіс пішуцца прыслоўі з прыстаўкай абы- (абы-як, абы-дзе) і з постфіксам -небудзь (калі-небудзь, як-небудзь, куды-небудзь).

Прыслоўі з постфіксам -сьці пішуцца разам: дзесьці, кудысьці.

Паглядзім, як гэта працуе

Ён знарок пайшоў мыцца, абы толькі адцягнуць час, калі трэба садзіцца за стол (І. Шамякін).

Тут абы — асобны злучнік са значэннем «каб», а не прыстаўка прыслоўя, таму пішацца асобна.

04

Паўтор слоў

Праз дэфіс пішуцца прыслоўі, утвораныя шляхам паўтору аднолькавых, блізкіх або антанімічных слоў: ціха-ціха, перш-наперш, сюды-туды, дзе-нідзе, крыж-накрыж, шыварат-навыварат.

Але асобна пішуцца ўстойлівыя выразы: адзін на адзін, дзень у дзень, след у след, у рэшце рэшт, час ад часу і іншыя.

Паглядзім, як гэта працуе

Туман, што быў дзе-нідзе, завалок лагчынкі (Б. Сачанка). Сонца з месяцам спрачаюцца з-за цябе, зямля, даўным-даўно (П. Панчанка).

Дзе-нідзе, даўным-даўно — паўтор блізкіх слоў без прыназоўніка, таму дэфіс. У выразе час ад часу паміж словамі стаіць прыназоўнік — асобна.

Параўноўваем і заўважаем

Праз дэфіс, разам ці асобна

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Што бачымЯк пішамПрыклад
па- + -аму, -яму, -ому, -мупраз дэфіспа-новаму, па-твойму
па- + -ску, -цку, -ы, -іпраз дэфіспа-беларуску, па-латыні
па + прыметнік + назоўнікасобнапа новым мосце
абы-, -небудзьпраз дэфісабы-як, дзе-небудзь
-сьціразамдзесьці, кудысьці
паўтор слоўпраз дэфісціха-ціха, сюды-туды
устойлівы выраз з прыназоўнікамасобнадзень у дзень, час ад часу
Прасочваем шлях

Як праверыць напісанне прыслоўя

  1. Знайдзі прыстаўку або постфікс

    Прыстаўка абы- і постфікс -небудзь — праз дэфіс; постфікс -сьці — разам.

    абы-дзе, як-небудзь, але дзесьці

  2. Правер канец слова пасля па-

    Калі прыслоўе заканчваецца на -ому, -аму, -яму, -му, -ску, -цку, -ы, -і або ўтворана ад парадкавага лічэбніка — дэфіс.

    па-асенняму, па-мастацку, па-трэцяе

  3. Пашукай назоўнік

    Калі пасля па ідзе прыметнік, звязаны з назоўнікам, — гэта прыназоўнік, пішам асобна.

    па-новаму, але па новым мосце

  4. Правер паўтор

    Паўтор слоў без прыназоўніка — праз дэфіс; устойлівы выраз з прыназоўнікам — асобна.

    дзе-нідзе, але след у след

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Праз дэфіс, разам ці асобна

Раскрый дужкі ў думках і вызнач, як пішацца слова або выраз. Прыклады — з правіла і практыкаванняў параграфа.

Думай як філолаг

Разважаем пра дэфіс у прыслоўях

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Чаму «па-беларуску» пішацца праз дэфіс, а «па беларускай зямлі» — асобна?

Зверыць разважанне

Па-беларуску — адно слова, прыслоўе: яно адказвае на пытанне як?, не змяняецца і ўтворана ад прыметніка беларускі з дапамогай прыстаўкі па- і -у. У спалучэнні па беларускай зямлі па — прыназоўнік, беларускай — прыметнік, які залежыць ад назоўніка зямлі і змяняецца разам з ім (па беларускай зямлі, на беларускую зямлю). Тры асобныя словы пішуцца асобна.

Чаму ціха-ціха, сюды-туды пішуцца праз дэфіс, а дзень у дзень, час ад часу — асобна, хоць у іх таксама паўтараецца слова?

Зверыць разважанне

У ціха-ціха, сюды-туды паўтараюцца аднолькавыя або антанімічныя словы без прыназоўніка, яны зліваюцца ў адно складанае прыслоўе. У выразах дзень у дзень, час ад часу паміж словамі стаіць прыназоўнік, і назоўнік ужыты ў розных склонах. Гэта ўстойлівыя выразы з некалькіх слоў, таму яны пішуцца асобна.

Практ. 262. У водгуку Я. Коласа (1940-я гады) ёсць словы «дзяцей, … мужна пераносячых нечуваныя пакуты». Што тут не адпавядае сучаснай граматычнай норме і як выправіць?

Зверыць разважанне

Дзеепрыметнікі незалежнага стану цяперашняга часу з суфіксамі -уч- (-юч-), -ач- (-яч-) (пераносячы) у сучаснай беларускай літаратурнай мове амаль не ўжываюцца. Замест іх лепш ужыць даданую частку з дзеясловам: «дзяцей, … якія мужна пераносяць нечуваныя пакуты».

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Па- + -аму, -ску

    Прыслоўі з прыстаўкай па- на -ому, -аму, -яму, -му, -ску, -цку, -ы, -і пішуцца праз дэфіс: па-летняму, па-беларуску, па-чалавечы.

  2. Ад парадкавых лічэбнікаў

    Па-першае, па-другое, па-трэцяе пішуцца праз дэфіс і ў сказе выдзяляюцца коскамі.

  3. Абы- і -небудзь

    Абы-як, абы-дзе, калі-небудзь, як-небудзь — праз дэфіс; а прыслоўі з -сьці пішуцца разам: дзесьці.

  4. Паўтор слоў

    Дэфіс ставіцца ў прыслоўях з паўторам аднолькавых, блізкіх або антанімічных слоў: ціха-ціха, сюды-туды, крыж-накрыж.

  5. Устойлівыя выразы — асобна

    Адзін на адзін, дзень у дзень, след у след, у рэшце рэшт, час ад часу пішуцца без дэфіса.

  6. Прыслоўе ці прыназоўнік

    Па-новаму — прыслоўе, а ў спалучэнні па новым мосце па — прыназоўнік, і словы пішуцца асобна.

Памятка: разбор па кроках

Летні → па-летняму: прыстаўка па- і канцавое -яму — пішам праз дэфіс.

  1. Знайдзі прыстаўку або постфікс. Па-, абы- ці -небудзь — сігнал дэфіса; -сьці пішацца разам.
  2. Правер канец слова і назоўнік. Пасля па- павінна быць -ому, -аму, -яму, -му, -ску, -цку, -ы, -і; калі ёсць назоўнік, па — прыназоўнік.
  3. Правер паўтор і запішы. Паўтор слоў без прыназоўніка — праз дэфіс; устойлівы выраз з прыназоўнікам — асобна.

Цяпер растлумач: Якія прыслоўі пішуцца праз дэфіс і чым яны адрозніваюцца ад спалучэнняў, што пішуцца асобна або разам?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Як пішацца прыслоўе ў сказе «Зіма (па)ранейшаму стаяла бясснежная»?
2. У якім радку ўсе словы пішуцца праз дэфіс?
3. Які выраз пішацца асобна?
4. Якім спосабам утворана прыслоўе па-летняму?
5. У якім сказе абы пішацца асобна?
6. Як выдзяляюцца на пісьме па-першае, па-другое ў пачатку сказа?
7. Як пішацца прыслоўе (па)вашаму?
8. У якім слове трэба паставіць дэфіс?
9. Які выраз напісаны правільна?
10. Ад якога слова прыслоўе ўтвараецца з дапамогай па- і -ы?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑