Вучымся адрозніваць прыслоўі ад спалучэнняў прыназоўніка з назоўнікам, якія блізкія да прыслоўяў па значэнні, але пішуцца асобна.
Брат піша ў сшытку: «Вывучыць верш напамяць» — і настаўніца выпраўляе памылку. А слова «назусім» у тым жа сшытку яна не чапае. Абодва адказваюць на пытанне «як?». Чаму адно пішацца асобна, а другое разам?
Якія спалучэнні, блізкія да прыслоўяў, пішуцца асобна і як іх адрозніць ад прыслоўяў?
Асобна пішуцца спалучэнні назоўнікаў з прыназоўнікамі, якія не канчаткова перайшлі ў прыслоўі, бо назоўнік можа ўжывацца ў розных склонавых формах: на памяць, да прыкладу, да пары, не ў пару.
Прачытаць верш на памяць. Да пары збан ваду носіць (Прыказка).
Назоўнік памяць жывы: з памяці, па памяці. Таму на памяць — два словы.
Асобна пішуцца устойлівыя спалучэнні, у якіх слова паўтараецца ў розных склонах з прыназоўнікам: дзень у дзень, дзень пры дні, след у след, час ад часу.
Ад веку да веку, з рук у рукі, плячо ў плячо, з года ў год, секунда ў секунду.
Паміж словамі стаіць прыназоўнік, таму дэфіс не ставіцца (параўнай: ціха-ціха). Пасля галоснай прыназоўнік у пішацца як ў: плячо ў плячо.
Асобна пішуцца спалучэнні назоўнікаў, якія пачынаюцца галоснай, з прыназоўнікам у: у абмен, у абдымку, у адзіночку, у абхват, у абрэз.
Зрабіць у адзіночку. Аддаць кнігу ў абмен на альбом.
Гавары правільна: у абхва́т, у абды́мку, у ахво́ту, праз ме́ру.
Асобна пішуцца спалучэнні назоўнікаў з прыназоўнікамі без, з, да, на: без аглядкі, без пары, без разбору, з разбегу, з размаху, да зарэзу, да месца, да ўпаду, на вока, на ляту, на смак, на хаду.
без разбо́ру, да сма́ку, на во́ка, на ляту́, на хаду́
Што робіцца наспех, тое выходзіць курам на смех (Прыказка): наспех — прыслоўе, разам; на смех — спалучэнне, асобна.
Асобна пішуцца спалучэнні слоў усё роўна, без дай прычыны, без дай рады, не да смеху, як след.
Варта смеху, ды не да смеху (М. Арочка).
Не да смеху — тры асобныя словы, хоць значэнне блізкае да прыслоўя «сумна».
Параўнай з прыслоўямі, якія пішуцца разам: мімаволі, знізу, навылет, назусім — і праз дэфіс: па-асенняму, абы-як.
| Разам | Праз дэфіс | Асобна |
|---|---|---|
| знізу | па-асенняму | на памяць |
| навылет | абы-як | на ляту |
| назусім | крыж-накрыж | з веку ў век |
| мімаволі | дзе-нідзе | у адзіночку |
| удвух | калі-небудзь | усё роўна |
Калі назоўнік можна паставіць у іншы склон, спалучэнне не стала прыслоўем — пішам асобна.
на памяць — з памяці
Паўтор слова ў розных склонах з прыназоўнікам — асобна.
след у след, з веку ў век
Прыназоўнік у перад назоўнікам, які пачынаецца галоснай, — асобна.
у абмен, у абхват
Спалучэнні з без, з, да, на і выразы усё роўна, як след, не да смеху — асобна.
без разбору, да ўпаду, як след
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
(З)веку (у)век → слова паўтараецца ў розных склонах з прыназоўнікам → з веку ў век
Задача 1. Практ. 265. Выберы тры фразеалагізмы (ад веку да веку, з рук у рукі, плячо ў плячо, з года ў год, секунда ў секунду…) і складзі з імі сказы пра жыццё вашага класа.
З года ў год наш клас садзіць дрэвы ў школьным двары. На спаборніцтвах мы стаялі плячо ў плячо. Цягнік на экскурсію прыйшоў секунда ў секунду.
Праверце: фразеалагізмы напісаны асобна; пасля галоснай — ў (з года ў год, плячо ў плячо, секунда ў секунду).
Задача 2. Напішы ў чат класа паведамленне-напамін (2–3 сказы) пра падрыхтоўку да свята. Выкарыстай спалучэнні на памяць, як след, да пары, на хаду.
Сябры, да пятніцы вывучыце верш на памяць. Рыхтуйцеся як след, а не на хаду ў апошні вечар. Касцюмы не адкладайце: усё добра да пары.
Праверце: на памяць, як след, на хаду, да пары пішуцца асобна.
Задача 3. Малодшая сястра напісала ў запісцы: «Я ўсёроўна прыду, бо зраблю ўрокі ўадзіночку нахаду». Выпраў памылкі і растлумач ёй правіла.
Я ўсё роўна прыйду, бо зраблю ўрокі ў адзіночку на хаду.
Тлумачэнне: усё роўна — спалучэнне слоў з правіла; у адзіночку — прыназоўнік у перад назоўнікам на галосную (пасля галоснай — ў); на хаду — назоўнік з прыназоўнікам на. Усе тры пішуцца асобна. Яшчэ памылка: правільна прыйду, а не прыду.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Раскрый дужкі ў думках і вызнач, як пішацца слова або спалучэнне. Прыклады — з правіла і практ. 267.
Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.
Чаму «на памяць» пішацца асобна, а «мімаволі» — разам, хоць абодва адказваюць на пытанне «як?»?
У спалучэнні на памяць назоўнік памяць жыве самастойна: яго можна паставіць у іншы склон (з памяці, па памяці), да яго можна дадаць азначэнне (на добрую памяць). Значыць, спалучэнне не канчаткова перайшло ў прыслоўе. У слове мімаволі часткі зліліся і страцілі самастойнасць: асобна «міма волі» мы не ўжываем. Гэта ўжо адно слова, прыслоўе, і пішацца яно разам.
Практ. 264. У вершы М. Арочкі ёсць радок «Варта смеху, ды не да смеху». Чаму не да смеху пішацца асобна і што азначае гэты выраз?
Не да смеху — устойлівае спалучэнне слоў з правіла, якое пішацца асобна: часціца не, прыназоўнік да і назоўнік смех у родным склоне. Значэнне — ‘зусім не смешна, сур’ёзна’. Аўтар кажа: пытанне «чаму вы гаворыце па-беларуску?» здаецца смешным, бо кожны народ гаворыць на роднай мове, але насамрэч яно горкае і сур’ёзнае.
Ці можна «з веку ў век» напісаць праз дэфіс, як «ціха-ціха»? Чаму?
Нельга. У ціха-ціха паўтараецца адно і тое ж слова без прыназоўніка, і разам яны ўтвараюць адно складанае прыслоўе. У выразе з веку ў век назоўнік ужыты ў розных склонах (родны і вінавальны), паміж імі стаяць прыназоўнікі з і ў. Такія ўстойлівыя спалучэнні пішуцца асобна, як дзень у дзень, след у след.
Спалучэнні на памяць, да прыкладу, да пары, не ў пару пішуцца асобна: назоўнік у іх можа змяняцца па склонах.
Дзень у дзень, дзень пры дні, след у след, час ад часу — асобна, без дэфіса.
У абмен, у абдымку, у адзіночку, у абхват, у абрэз пішуцца асобна.
Без аглядкі, з размаху, да зарэзу, на хаду і падобныя спалучэнні пішуцца асобна.
Усё роўна, без дай прычыны, без дай рады, не да смеху, як след — асобна.
Без разбо́ру, да сма́ку, на во́ка, на ляту́, на хаду́, у абхва́т, у абды́мку, у ахво́ту, праз ме́ру.
(На)памяць → назоўнік змяняецца: з памяці, па памяці → пішам асобна: на памяць.
Цяпер растлумач: Якія спалучэнні, блізкія да прыслоўяў, пішуцца асобна і як іх адрозніць ад прыслоўяў?
Загрузка прагрэсу…