Прыслоўе

§ 41. Сачыненне-апісанне вёскі (горада, мікрараёна)

Рыхтуемся напісаць сачыненне-апісанне сваёй вёскі, горада або мікрараёна: вучымся на тэкстах-узорах, складаем план і карыстаемся памяткай аўтару сачынення.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

«Дарагая тая хатка, дзе радзіла мяне матка», — кажа прыказка. Кожны з нас можа расказаць пра родную вуліцу так, каб госць убачыў яе нашымі вачыма. Але як зрабіць, каб апісанне не ператварылася ў пералік «школа, крама, парк»?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як напісаць сачыненне-апісанне роднай вёскі (горада, мікрараёна), каб яно было змястоўным і перадавала адносіны аўтара да роднага кута?

01

Тэксты-ўзоры

Сачыненне-апісанне населенага пункта паказвае, дзе ён размешчаны, як ён выглядае, чым адметны, і перадае адносіны аўтара да родных мясцін.

У практ. 269 — тры ўзоры. У. Сыракомля апісвае Мінск XIX стагоддзя: размяшчэнне, вуліцы, Высокі рынак. Б. Сачанка славіць родную вёску Вялікі Бор. Паводле У. Ліпскага, Полацк — старажытны і сучасны адначасова.

Паглядзім, як гэта працуе

Хвалю, слаўлю, у меру сіл і здольнасцей, і я тыя мясціны, дзе нарадзіўся і рос, бо ведаю — няма лепшага раю ад роднага краю (Б. Сачанка).

Аўтар не толькі паказвае вёску, але і адкрыта кажа, што яна яму дарагая. Прыказка падмацоўвае асноўную думку.

Параўноўваем і заўважаем

Тры тэксты практыкавання 269

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ТэкстШто апісанаАсноўная думка
«Мінск» (У. Сыракомля)размяшчэнне, вуліцы, Высокі рынакМінск прыгожы, акуратны, прасторны
«Вёска» (Б. Сачанка)родная вёска Вялікі Борняма лепшага раю ад роднага краю
«Полацк» (паводле У. Ліпскага)старажытны і сучасны Полацктрэба любіць і шанаваць родны кут
02

Прыкладны план сачынення

Сачыненне мае тры часткі: уступ, асноўную частку і заключэнне.

  1. Агульнае ўражанне ад населенага пункта: яго геаграфічнае становішча, краявіды.
  2. 1) Адкуль пайшла назва (паданні пра паходжанне назвы)? 2) Адметныя мясціны і ваколіцы. 3) Вядомыя імёны: людзі з залатымі рукамі і спагадлівай душой. 4) Куды вядуць дарогі?
  3. Запрашэнне ў госці.
03

Памятка аўтару сачынення

Тэкст сачынення павінен адпавядаць абранай тэме. Змястоўным будзе такое сачыненне, у якім тэма поўна і глыбока раскрыта, а ўсе выказванні аб’яднаны агульнай думкай.

  • Знайдзі і прачытай неабходную літаратуру, сабяры і прааналізуй найбольш важныя факты.
  • Выкажы думкі, з якіх зразумелыя твае адносіны да зместу; выберы адпаведны стыль, тып і жанр тэксту.
  • З самага пачатку выразна ўяўляй асноўную думку, якая будзе аб’ядноўваць увесь матэрыял.
  • Захоўвай прапарцыянальнасць трох частак і сувязь паміж імі.
  • Выкарыстоўвай цытаты з вуснай народнай творчасці, мастацкіх і публіцыстычных твораў: яны адлюстроўваюць асноўную думку і падмацоўваюць думкі аўтара.

Пры ацэнцы ўлічваюцца не толькі змест і правільнасць фактаў, але і мова: нарматыўнасць, чысціня, выразнасць маўлення.

04

Прыслоўі ў апісанні

Прыслоўі дапамагаюць дакладна і выразна паказаць, дзе што знаходзіцца і як выглядае: шырока, здалёк, высока, побач, навокал, прасторна.

Паглядзім, як гэта працуе

Шырока раскінуты абапал ракі Свіслачы, ён вызначаецца хараством краявідаў. Спічакі касцёлаў і гмахі, што здалёк кідаюцца ў вочы, надаюць Мінску выгляд горада нашмат большага, чым ён ёсць на самай справе (У. Сыракомля).

Шырока, здалёк, нашмат — і чытач бачыць горад з адлегласці, яго памер і абрысы.

Прасочваем шлях

Як рыхтаваць сачыненне

  1. Вызначы асноўную думку

    Што ты хочаш сказаць пра сваё месца? Гэтая думка аб’яднае ўвесь тэкст.

    Мой мікрараён — малады, але ўжо родны.

  2. Сабяры матэрыял

    Даведайся пра паходжанне назвы, адметныя мясціны, вядомых людзей.

    Назва вёскі — ад бору, што рос навокал.

  3. Размяркуй па плане

    Уступ — агульнае ўражанне; асноўная частка — назва, мясціны, людзі, дарогі; заключэнне — запрашэнне.

    Прыязджайце да нас улетку!

  4. Удакладні мову

    Дадай прыслоўі месца і спосабу дзеяння, цытату або прыказку, правер правапіс.

    Здалёк відаць высокую царкву.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Уступ, асноўная частка ці заключэнне

Вызначы, у якую частку сачынення-апісання паводле прыкладнага плана падыходзіць сказ. Апошнія карткі — пытанні па памятцы.

Думай як філолаг

Разважаем пра апісанне роднага кута

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Практ. 269 (I). Навошта У. Сыракомля ўжывае ў апісанні Мінска прыслоўі шырока, здалёк, нашмат, прасторна?

Зверыць разважанне

Прыслоўі дапамагаюць дакладна паказаць, дзе і як размешчаны горад і якое ўражанне ён робіць. Шырока раскінуты — бачна, што горад вялікі і прасторны; здалёк кідаюцца ў вочы — мы глядзім на горад з адлегласці, як падарожнік; нашмат большага — перадаецца ўражанне ад гмахаў; прасторна — адчуванне свабоды на вуліцах. Без прыслоўяў апісанне стала б сухім пералікам.

Чым сачыненне Б. Сачанкі пра вёску Вялікі Бор адрозніваецца ад даведкі пра вёску ў энцыклапедыі?

Зверыць разважанне

Даведка паведамляе толькі факты: дзе вёска, колькі жыхароў, што ёсць. Б. Сачанка перадае свае пачуцці: называе вёску «калыскай мар і сноў» свайго дзяцінства, піша пра продкаў, выкарыстоўвае прыказкі (Няма лепшага раю ад роднага краю). Галоўнае ў яго тэксце — адносіны аўтара, любоў да роднага кута.

Чаму памятка раіць выкарыстоўваць у сачыненні цытаты? Прывядзі прыклад з тэксту пра Полацк.

Зверыць разважанне

Цытата адлюстроўвае асноўную думку і падмацоўвае думкі аўтара словамі іншага, часта вядомага, чалавека або народа. Тэкст пра Полацк пачынаецца радкамі Г. Бураўкіна: «Тут пад кожным курганам і каменем / Ці быліна, ці казка чароўная...» Яны адразу задаюць думку: Полацк — старажытны горад, дзе кожнае месца звязана з гісторыяй.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Апісанне з адносінамі

    Сачыненне пра родную вёску (горад) не толькі паказвае месца, але і перадае пачуцці аўтара.

  2. Тры часткі

    Уступ — агульнае ўражанне, асноўная частка — назва, мясціны, людзі, дарогі, заключэнне — запрашэнне ў госці.

  3. Адна асноўная думка

    Усе выказванні сачынення аб’ядноўвае агульная думка, якую трэба ўявіць яшчэ да пачатку работы.

  4. Факты і падрыхтоўка

    Каб поўна раскрыць тэму, трэба прачытаць літаратуру і адабраць найбольш важныя факты.

  5. Цытаты і прыказкі

    Цытаты адлюстроўваюць асноўную думку і падмацоўваюць думкі аўтара: «Няма лепшага раю ад роднага краю».

  6. Дакладная мова

    Прыслоўі (здалёк, навокал, шырока) робяць апісанне дакладным, а ацэньваецца і змест, і мова сачынення.

Памятка: разбор па кроках

Уступ: Мая вёска шырока раскінулася на беразе Нёмана. Асноўная частка: назва, мясціны, людзі. Заключэнне: Прыязджайце да нас у госці!

  1. Вызначы асноўную думку. Што ты хочаш сказаць пра сваю вёску, горад або мікрараён?
  2. Складзі план і сабяры факты. Уступ, асноўная частка (назва, мясціны, людзі, дарогі), заключэнне.
  3. Напішы і правер мову. Выкарыстай прыслоўі і цытату; правер нарматыўнасць і правапіс.

Цяпер растлумач: Як напісаць сачыненне-апісанне роднай вёскі (горада, мікрараёна), каб яно было змястоўным і перадавала адносіны аўтара да роднага кута?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Які тып маўлення пераважае ў сачыненні пра родную вёску (горад)?
2. З колькіх частак складаецца сачыненне паводле памяткі?
3. Што, паводле прыкладнага плана, уваходзіць ва ўступ?
4. Чым павінны быць аб’яднаны ўсе выказванні сачынення?
5. Якую ролю выконваюць цытаты ў сачыненні?
6. Што ўлічваецца пры ацэнцы сачынення?
7. Да якога разраду адносіцца прыслоўе здалёк у сказе «Гмахі здалёк кідаюцца ў вочы»?
8. Якое слова — сінонім да слова спічак?
9. Што азначае слова імпанаваць («гэты рынак імпануе здалёк»)?
10. Які пункт плана адпавядае заключэнню?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑