Вучымся пісаць не (ня) і ні з прыслоўямі разам і асобна, адрозніваць не́калі і ніко́лі і паўтараем правапіс прыслоўяў па ўсім раздзеле.
Настаўніца пытаецца: «Коля, як трэба напісаць слова «невысока»?» Коля адказвае: «Нізка». Клас смяецца, але ў жарце ёсць праўда: менавіта тое, што «невысока» можна замяніць словам «нізка», і падказвае, як яго пісаць.
Калі не (ня) з прыслоўямі пішацца разам, калі асобна і чым адрозніваюцца прыслоўі з не- і ні-?
Не (ня) з прыслоўямі на -а, -е пішацца разам:
1) калі слова без не (ня) не ўжываецца: неабходна, неспадзявана, неўзабаве, няўцямна, няўхільна;
2) калі прыслоўе з не (ня) можна замяніць сінонімам без не (ня): невысока — нізка, няцяжка — лёгка, нечакана — раптоўна, няспешна — павольна.
Сава нечакана вылецела з-за майго будана (Р. Ігнаценка).
Прыслоўе нечакана пішацца разам, таму што слова можна замяніць сінонімам без прыстаўкі не- — раптоўна.
Не з прыслоўямі на -а, -е пішацца асобна, калі ў сказе ёсць або падразумяваецца слова з супрацьлеглым значэннем, звязанае злучнікам а.
Сябры сустрэліся не ўчора, а сёння. Наступны прыпынак не далёка (падразумяваецца — а блізка).
Часціца не адмаўляе адно і супрацьпастаўляе яго другому, таму пішацца асобным словам.
З прыслоўямі, якія не заканчваюцца на -а, -е, часціца не пішацца асобна: метэаролагі не заўсёды дакладныя.
| Правіла | З прыметнікамі | З прыслоўямі |
|---|---|---|
| Без не (ня) не ўжываецца — разам | непахісны, нясцерпны | непахісна, нясцерпна |
| Ёсць сінонім без не (ня) — разам | недалёкі = блізкі | недалёка = блізка |
| Ёсць сінонім без не (ня) — разам | нядобры = дрэнны | нядобра = дрэнна |
| Ёсць ці падразумяваецца супрацьпастаўленне — асобна | не вялікі, а малы; не хворы, а здаровы | не многа, а мала; не высока, а нізка |
У прыслоўях, што пішуцца разам, прыстаўка пішацца як ня-, калі стаіць у першым складзе перад націскам, і як не- — у іншых выпадках.
ня-до́бра, ня-чу́тна, ня-ўме́ла, ня-сма́чна — але не-ча-ка́на, не-вы-со́ка, не-бя-спе́чна, не-да-лёка.
Асобная часціца не перад прыслоўем пішацца з е: не высока, а нізка.
Не пішацца разам у неазначальных прыслоўях не́дзе, не́калі, не́куды, не́як, не́калькі, не́чага (прыстаўка не- пад націскам).
Ні пішацца разам у адмоўных прыслоўях нідзе́, ніко́лі, ніку́ды, нія́к, ніадку́ль, нізашто́, ніко́лькі (прыстаўка ні- не пад націскам).
Каханне ніколі нідзе не знікае (С. Грахоўскі). — Некалі тут шумеў лес.
Ніколі — ‘ні ў які час’ (адмаўленне), некалі — ‘у нейкі час’ (няпэўнасць).
Паўтарэнне па раздзеле (практ. 276). Разам пішуцца прыслоўі, утвораныя: прыслоўе + прыстаўка (замнога), прыслоўе + постфікс -сьці (кудысьці), прыметнік + прыстаўка і суфікс (злева), поўны прыметнік + прыназоўнік (уручную), лічэбнік + прыназоўнік (удвух), займеннік + прыназоўнік (нашто), назоўнік, які зараз не ўжываецца, + прыназоўнік (дашчэнту), назоўнік + прыназоўнік без азначэння або дапаўнення (уверсе), прыслоўі з часткамі што і сама (штовечар, таксама).
Праз дэфіс: з прыстаўкай па- на -аму, -яму, -ому, -му (-йму), -ску, -цку, -і (-ы) (па-летняму); з па- ад парадкавых лічэбнікаў (па-першае); з паўторам аднолькавых, блізкіх або супрацьлеглых слоў (крыж-накрыж); з прыстаўкай абы- (абы-дзе); з постфіксам -небудзь (куды-небудзь).
Ёсць або падразумяваецца «а …» — пішам не асобна.
не ўчора, а сёння
Не ўжываецца або ёсць сінонім без не — пішам разам.
неўзабаве; нечакана — раптоўна
Ня- — у першым складзе перад націскам, не- — у астатніх выпадках.
нячутна, але нечакана
Пад націскам — не- (няпэўнасць), без націску — ні- (адмаўленне).
не́калі — ніко́лі
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Наступны прыпынак (не)далёка → падразумяваецца «а блізка» → не далёка
Задача 1. Практ. 273. Складзі два сказы з адным прыслоўем (на выбар: недалёка, нягучна, невысока), каб у адным не пісалася разам, а ў другім — асобна. Няхай гэта будзе паведамленне сябру, дзе вы сустрэнецеся.
Кавярня недалёка ад школы, хадзі хутчэй. Яна не далёка, а зусім блізка — за вуглом.
Праверце: у першым сказе супрацьпастаўлення няма (недалёка = блізка) — разам; у другім ёсць «а блізка» — асобна.
Задача 2. Практ. 274. Сцісла перакажы ў 3–4 сказах, як партызанская кабыла Кніга выратавала лётчыка. Выкарыстай прыслоўі з не (ня) і ні.
Таня вярталася з задання і непрыкметна задрамала. Раптам Кніга спынілася: на палянцы ляжаў абпалены лётчык. Разумная жывёліна асцярожна апусцілася на зямлю, і Таня прывязала да яе лётчыка. Кніга нячутна і хутка вынесла яго ў атрад, і ніколі Таня не забывала гэтага дня.
Праверце: непрыкметна, нячутна, ніколі — разам; ня- перад націскам (нячутна).
Задача 3. Аднакласніца напісала ў чаце: «Я недзе не была ўсё лета, бо было ня цікава, а нікалі і няма калі». Знайдзі і выпраў памылкі.
Я нідзе не была ўсё лета, бо было нецікава, а некалі і няма калі.
Тлумачэнне: пры адмаўленні «не была» патрэбна адмоўнае прыслоўе нідзе (ні- без націску); нецікава пішацца разам (сінонім — сумна), е — бо націск на ка́; не́калі ‘няма часу’ — не- пад націскам.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Вызначы, як пішацца не (ня) або ні ў выдзеленым слове. Прыклады — з правіла і практыкаванняў параграфа.
Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.
Практ. 281. Жарт: «Коля, як трэба напісаць слова «невысока»?» — «Нізка». Што «пераблытаў» вучань і чаму гэты жарт звязаны з правілам?
Настаўніца пыталася пра правапіс — разам ці асобна пішацца невысока. Коля зразумеў пытанне «як?» не пра напісанне, а пра значэнне, і назваў сінонім — нізка. Смешна тое, што менавіта гэты сінонім і падказвае правільны адказ: калі прыслоўе з не можна замяніць сінонімам без не (невысока — нізка), яно пішацца разам.
Чым адрозніваюцца сказы «Некалі мне гуляць» і «Ніколі мне не гуляць»? Як дапамагае націск?
Не́калі — неазначальнае прыслоўе, не- пад націскам. У сказе «Некалі мне гуляць» яно значыць ‘няма часу’. Ніко́лі — адмоўнае прыслоўе, ні- не пад націскам, значыць ‘ні ў які час’; пры ім звычайна стаіць яшчэ адмоўе не (не гуляць). Таму пад націскам пішам не-, а без націску — ні-.
Кантрольнае пытанне 9. Што агульнага ў правілах напісання не (ня) з прыслоўямі, прыметнікамі і назоўнікамі?
З усімі гэтымі часцінамі мовы не пішацца разам, калі слова без не не ўжываецца (непахісны — непахісна, нягоднік) або калі разам з не слова набывае новае значэнне і яго можна замяніць сінонімам без не (недалёкі — блізкі, недалёка — блізка, непраўда — хлусня). Пры супрацьпастаўленні са злучнікам а не пішацца асобна: не вялікі, а малы; не высока, а нізка. А вось з дзеясловамі не звычайна пішацца асобна.
Неабходна, неспадзявана, неўзабаве, няўцямна, няўхільна пішуцца разам.
Невысока — нізка, няцяжка — лёгка, нечакана — раптоўна: прыслоўі пішуцца разам.
Пры супрацьпастаўленні са злучнікам а (ёсць або падразумяваецца) не пішацца асобна: не ўчора, а сёння.
Неазначальныя прыслоўі не́дзе, не́калі, не́куды, не́як, не́калькі пішуцца разам; не- пад націскам.
Адмоўныя прыслоўі нідзе́, ніко́лі, ніку́ды, нія́к, ніадку́ль, нізашто́ пішуцца разам; ні- не пад націскам.
Як і з прыметнікамі (непахісны, недалёкі), з прыслоўямі не пішацца разам без супрацьпастаўлення і асобна пры супрацьпастаўленні.
Сава нечакана вылецела з-за будана → сінонім без не- — раптоўна → пішам разам.
Цяпер растлумач: Калі не (ня) з прыслоўямі пішацца разам, калі асобна і чым адрозніваюцца прыслоўі з не- і ні-?
Загрузка прагрэсу…