Службовыя часціны мовы і выклічнік

§ 43. Службовыя часціны мовы і выклічнік

Знаёмімся са службовымі часцінамі мовы — прыназоўнікамі, злучнікамі, часціцамі — і з выклічнікам, які займае асобнае месца сярод часцін мовы.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прачытай радок П. Броўкі без маленькіх слоў: «світання змяркання». Сэнс знік. А цяпер з імі: «Ад світання да змяркання». Словы ад і да нічога не называюць, але без іх сказ разбураецца. Гэта службовыя часціны мовы.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым службовыя часціны мовы адрозніваюцца ад самастойных і якое месца сярод часцін мовы займае выклічнік?

01

Службовыя часціны мовы

Да службовых часцін мовы адносяцца прыназоўнікі, злучнікі, часціцы. У адрозненне ад самастойных часцін мовы яны не называюць ні прадметаў, ні прымет, ні дзеянняў, ні колькасці і не маюць ярка выражанага лексічнага значэння.

Службовыя часціны мовы не змяняюцца і не бываюць асобна членамі сказа. Такія словы ўжываюцца ў сказе толькі разам з самастойнымі часцінамі мовы. У маўленні амаль кожнае чацвёртае або трэцяе слова ў тэксце — службовая часціна мовы.

Паглядзім, як гэта працуе

Ад світання да змяркання працавітай грамадой пасабіць — адно жаданне, і за плугам, і з касой… (П. Броўка)

Самастойныя словы (світання, змяркання, грамадой, пасабіць, плугам, касой) называюць з’явы, прадметы, дзеянні. Службовыя (ад, да, і, за, з) толькі звязваюць іх.

Параўноўваем і заўважаем

Самастойныя і службовыя часціны мовы

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаСамастойныяСлужбовыя
Што робяцьназываюць прадметы, прыметы, дзеянні, колькасцьзвязваюць словы, дадаюць адценні
Лексічнае значэннеярка выражанаене маюць ярка выражанага
Ці змяняюццамногія змяняюццане змяняюцца
Член сказабываюць членамі сказаасобна не бываюць
Прыкладыталака, вясковая, збяруццана, і, каб, не
02

Прыназоўнік, злучнік, часціца

Кожная службовая часціна мовы мае сваю «службу»: прыназоўнік звязвае назоўнік (займеннік, лічэбнік) ва ўскосным склоне з іншымі словамі ў словазлучэнні, злучнік звязвае аднародныя члены сказа або часткі складанага сказа, часціца ўносіць дадатковыя адценні значэння або служыць для ўтварэння форм дзеяслова.

  • Прыназоўнікі: ад голаду, да суседзяў, на талаку, у бядзе.
  • Злучнікі: і за плугам, і з касой; захварэў гаспадар ці хата згарэла.
  • Часціцы: не пакінуць у бядзе; толькі на вячэру збяруцца.

Падрабязна кожную службовую часціну мовы вывучаем у наступных параграфах.

03

Выклічнік

Асобнае месца ў сістэме часцін мовы займае выклічнік: ён не адносіцца ні да самастойных, ні да службовых часцін мовы. Выклічнік дапамагае перадаць розныя пачуцці і пабуджэнні, але не называе іх: ох, эй, ух, ой, цсс, брысь, дзякуй і інш.

Паглядзім, як гэта працуе

Ух, як холадна! Эй, пачакай! Брысь адсюль!

Ух перадае пачуццё, эй і брысь — пабуджэнне. Але ні пачуццё, ні загад гэтыя словы не называюць, як назоўнік ці дзеяслоў. Не звязваюць яны і іншыя словы, як службовыя.

04

Службовыя словы ў тэксце

Каб знайсці службовую часціну мовы, пытаемся: ці называе слова прадмет, прымету, дзеянне, колькасць? Калі не і слова толькі звязвае іншыя словы або дадае адценне — гэта службовая часціна мовы.

Паглядзім, як гэта працуе

Талака, звычай узаемадапамогі, перададзены нам ад бацькоў і дзядоў нашых, не адну сям’ю ад голаду і галечы ўратаваў (Т. Валодзіна).

Ад — прыназоўнік (ужыты з назоўнікамі бацькоў, голаду), і — злучнік (звязвае аднародныя члены), не — часціца (адмаўленне). Прыназоўнікі ўжыты з назоўнікамі, часціца не — з лічэбнікам адну.

Службовыя словы дапамагаюць і правільна пісаць: не з дзеясловамі пішацца асобна (не носіць, не ведаў, не марнуйце), часціца -сьці — разам (кагосьці, штосьці, калісьці), а прыслоўе па-рознаму — праз злучок.

Прасочваем шлях

Як вызначыць, да якой групы адносіцца слова

  1. Задаём пытанне

    Калі да слова можна паставіць пытанне і яно нешта называе — гэта самастойная часціна мовы.

    грамадой (чым?) — назоўнік

  2. Глядзім на службу слова

    Слова не называе, а звязвае або дадае адценне — службовая часціна мовы.

    ад світання — прыназоўнік; і за плугам — злучнік

  3. Удакладняем часціну мовы

    Звязвае назоўнік з іншым словам — прыназоўнік; аднародныя члены ці часткі сказа — злучнік; дадае адценне — часціца.

    не пакінуць — часціца

  4. Правяраем, ці не выклічнік

    Слова перадае пачуццё ці пабуджэнне, але не называе іх — выклічнік.

    Ой! Эй! Цсс!

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Самастойнае, службовае ці выклічнік?

Размяркуй словы з тэкстаў параграфа па групах.

Думай як філолаг

Разважаем пра службовыя словы

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Службовыя словы не маюць ярка выражанага лексічнага значэння. Чаму ж без іх нельга абысціся, калі ў тэксце іх амаль кожнае трэцяе-чацвёртае слова?

Зверыць разважанне

Яны выражаюць сувязі і адносіны паміж самастойнымі словамі. Параўнай: «світання змяркання працавала» і «ад світання да змяркання працавала». Без прыназоўнікаў незразумела, што пачатак і што канец. Без злучнікаў знікаюць адносіны (і — пералік, а — супраціўленне), без часціцы не сказ мяняе сэнс на супрацьлеглы.

Чаму выклічнік не адносяць ні да самастойных, ні да службовых часцін мовы?

Зверыць разважанне

Ад самастойных ён адрозніваецца тым, што не называе пачуццяў і пабуджэнняў, а толькі выражае іх: ой — не назва страху. Ад службовых — тым, што не звязвае словы і не ўтварае формаў: ой можа ўжывацца сам, як асобны сказ. Таму выклічнік займае асобнае месца.

Знайдзі розніцу: «Дзякуй, мама!» і «Я дзякую маме». Чаму гэтыя словы — розныя часціны мовы?

Зверыць разважанне

Дзякую — дзеяслоў: называе дзеянне, змяняецца па асобах (дзякую, дзякуеш, дзякуе), з’яўляецца выказнікам. Дзякуй не змяняецца і не называе дзеянне, а толькі выражае ўдзячнасць — паводле падручніка гэта выклічнік.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Тры службовыя

    Да службовых часцін мовы адносяцца прыназоўнікі, злучнікі, часціцы.

  2. Не называюць

    Службовыя часціны мовы не называюць ні прадметаў, ні прымет, ні дзеянняў, ні колькасці і не маюць ярка выражанага лексічнага значэння.

  3. Не змяняюцца

    Службовыя словы не змяняюцца і асобна не бываюць членамі сказа.

  4. Толькі разам

    Службовыя часціны мовы ўжываюцца ў сказе толькі разам з самастойнымі: ад світання, і з касой.

  5. Іх вельмі многа

    Амаль кожнае трэцяе або чацвёртае слова ў тэксце — службовая часціна мовы.

  6. Выклічнік — асобна

    Выклічнік не адносіцца ні да самастойных, ні да службовых часцін мовы: ён перадае пачуцці і пабуджэнні, але не называе іх.

Памятка: разбор па кроках

Ад світання да змяркання — прыназоўнікі; і за плугам, і з касой — злучнікі; не пакінуць — часціца; ох — выклічнік.

  1. Пастаў пытанне да слова. Калі слова называе прадмет, прымету, дзеянне ці колькасць і адказвае на пытанне — яно самастойнае.
  2. Правер, ці слова толькі звязвае або дадае адценне. Службовыя словы (прыназоўнікі, злучнікі, часціцы) не змяняюцца і асобна не бываюць членамі сказа.
  3. Адрозні выклічнік. Слова перадае пачуццё ці пабуджэнне, але не называе іх: ох, эй, брысь — выклічнік.

Цяпер растлумач: Чым службовыя часціны мовы адрозніваюцца ад самастойных і якое месца сярод часцін мовы займае выклічнік?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якія часціны мовы адносяцца да службовых?
2. Што характэрна для службовых часцін мовы?
3. Да якой групы адносіцца выклічнік?
4. У якім радзе толькі выклічнікі?
5. Што выражае выклічнік?
6. Якое слова — самастойная часціна мовы?
7. Як часта ў тэксце сустракаюцца службовыя часціны мовы?
8. У сказе «І за плугам, і з касой» службовыя словы — гэта…
9. Як правільна напісаць?
10. Як правільна напісаць?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑