Вучымся пазнаваць прыназоўнік, вызначаць яго ролю ў словазлучэнні і сказе і называць асноўныя значэнні прыназоўнікаў.
Параўнай: «адпачываць на возеры», «адпачываць пасля экзаменаў», «рыхтавацца да ўрокаў». Назоўнік у кожным словазлучэнні звязаны з дзеясловам пры дапамозе маленькага слова, і менавіта яно падказвае: дзе, калі, з якой мэтай. Гэтыя словы — прыназоўнікі.
Што такое прыназоўнік, якую ролю ён выконвае ў словазлучэнні і сказе і якія значэнні выражае?
Прыназоўнік — гэта службовая часціна мовы, якая выражае адносіны паміж назоўнікам, займеннікам і лічэбнікам ва ўскосным склоне і іншымі словамі ў словазлучэнні.
Шмат прыгожых ёсць месцаў на свеце. → ёсць (дзе?) на свеце
Пры дапамозе прыназоўніка на выражаюцца прасторавыя адносіны паміж назоўнікам свеце ў М. скл. і дзеясловам ёсць.
Прыназоўнік паказвае на залежнасць аднаго слова ад другога і служыць для сінтаксічнай сувязі слоў у словазлучэнні. Галоўным словам у такіх словазлучэннях можа быць дзеяслоў, радзей — назоўнік, прыметнік, прыслоўе, нават фразеалагізм.
Сама назва гэтай часціны мовы падказвае, што прыназоўнік ужываецца ў спалучэнні з назоўнікам і стаіць перад ім. Але паміж прыназоўнікам і назоўнікам (ці займеннікам, лічэбнікам) можа стаяць слова або некалькі слоў, якія паясняюць назоўнік.
Цэлымі днямі, ад ранняга ранку да позняга змроку, Ганна рабіла на полі (І. Мележ).
Паміж прыназоўнікамі ад, да і назоўнікамі ранку, змроку стаяць прыметнікі ранняга, позняга. Узор запісу: прымалі (дзе?) ў Францыі — дзеясл. + прыназ. + наз.
Прыназоўнікі нязменныя, асобна ўзятыя, не з’яўляюцца членамі сказа. Прыназоўнік разам з той часцінай мовы, у спалучэнні з якой ужываецца, уваходзіць у састаў аднаго члена сказа.
Неба на ўсходзе пачало бялець. Ігнат любіў работу з дрэвам (А. Кудравец).
На ўсходзе — акалічнасць месца, з дрэвам — азначэнне. Прыназоўнік падкрэсліваем разам з назоўнікам, а не асобна.
Залежнае слова можа звязвацца з галоўным: толькі па сэнсе (гуляць побач); па сэнсе і канчаткам ускоснага склону (расказаць камандзірам); па сэнсе, канчаткам і прыназоўнікам (праваліцца пад лёд).
Прыназоўнікі ў спалучэнні з самастойнымі часцінамі мовы выражаюць розныя значэнні: прасторавыя, часавыя, аб’ектныя, прычынныя, мэтавыя, азначальныя, спосабу дзеяння.
| Значэнне | Пытанне і прыклады |
|---|---|
| прасторавыя | (дзе?) на возеры, сярод лесу, дарога ў горад |
| часавыя | (калі?) у нядзелю, пасля экзаменаў, з раніцы да вечара |
| аб’ектныя (указваюць на прадмет) | (за што?) трымацца за парэнчы, адносіцца да прыроды, распытваць пра жыццё |
| прычынныя | (чаму? па якой прычыне?) ад дажджу, па загадзе, без прычыны |
| мэтавыя | (з якой мэтай?) да ўрокаў, па бульбу, для язды |
| азначальныя (прымета прадмета) | (якая?) сукенка з шоўку, рыба пад соусам, дом на два паверхі |
| спосабу дзеяння | (як?) па справядлівасці, у дзве рукі, з захапленнем |
З рознымі словамі адзін і той жа прыназоўнік можа выражаць розныя значэнні: адпачываць на возеры (прасторавае) — дом на два паверхі (азначальнае). Значэнні прыназоўнікаў раскрываюцца ў «Тлумачальным слоўніку беларускіх прыназоўнікаў» П. П. Шубы.
| Прыназоўнік | Словазлучэнне | Значэнне |
|---|---|---|
| на | адпачываць на возеры | прасторавае |
| на | дом на два паверхі | азначальнае |
| па | з’явіцца па загадзе | прычыннае |
| па | пайсці па бульбу | мэтавае |
| па | дзяліць па справядлівасці | спосабу дзеяння |
| у | сустрэцца ў нядзелю | часавае |
Ад яго ставім пытанне да залежнага; часцей за ўсё галоўнае слова — дзеяслоў.
прымалі (дзе?) ў Францыі
Прыназоўнік стаіць перад назоўнікам (займеннікам, лічэбнікам) ва ўскосным склоне.
у Францыі — прыназ. + наз. у М. скл.
Па пытанні вызначаем адносіны: дзе? — прасторавыя, калі? — часавыя, чаму? — прычынныя і г. д.
прымалі ў Францыі — прасторавае
Прыназоўнік падкрэсліваем разам з назоўнікам як адзін член сказа.
у Францыі — акалічнасць месца
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
рыхтавацца (з якой мэтай?) да ўрокаў → прыназоўнік да + наз. у Р. скл. → значэнне мэтавае.
Задача 1. Практ. 290. Ты вярнуўся з экскурсіі на Нарач. Напішы паведамленне ў чат класа (3–4 сказы), выкарыстаўшы прыназоўнікі з прасторавым, часавым і мэтавым значэннем.
Мы прыехалі на Нарач у суботу раніцай. Ад возера пахла хвояй, а над вадой дзьмуў вецер. Пасля абеду пайшлі ў сасновы бор па шышкі для школьнага конкурсу.
Праверце: на Нарач, ад возера, над вадой, у бор — прасторавае; у суботу, пасля абеду — часавае; па шышкі, для конкурсу — мэтавае.
Задача 2. Практ. 289. Напішы кароткі ліст сябру (3–4 сказы) пра здарэнне на рэчцы, выкарыстаўшы словазлучэнні: катацца на каньках, праваліцца пад лёд, кінуцца на дапамогу, пайсці да берага.
Прывітанне, Максім! Учора мы каталіся на каньках каля рэчкі. Раптам Віця праваліўся пад лёд. Мы адразу кінуліся на дапамогу, падалі яму палку і разам пайшлі да берага. Добра, што ўсё скончылася шчасліва!
Праверце: прыназоўнікі на, пад, каля, да ўжыты з назоўнікамі ва ўскосных склонах.
Задача 3. Малодшая сястра пытаецца: «Навошта патрэбны прыназоўнікі, калі яны нічога не называюць?» Растлумач ёй на двух прыкладах.
Параўнай: «кот сядзіць на шафе» і «кот сядзіць пад шафай». Словы тыя самыя, а месца коціка рознае — гэта паказаў прыназоўнік. Або: «ідзём у школу» і «ідзём са школы». Прыназоўнікі звязваюць словы і паказваюць адносіны паміж імі: дзе, куды, адкуль, калі, навошта.
Праверце: прыклады на розныя прыназоўнікі, ёсць вывад пра сувязь слоў.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Вызначы, якое значэнне выражае прыназоўнік разам з залежным словам. Прыклады — з правіла і практыкаванняў параграфа.
Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.
Дакажы, што адзін і той жа прыназоўнік па з рознымі словамі выражае розныя значэнні.
З’явіцца па загадзе — па якой прычыне? — прычыннае значэнне. Пайсці па бульбу — з якой мэтай? — мэтавае. Дзяліць па справядлівасці — як? — спосабу дзеяння. Значэнне залежыць не толькі ад прыназоўніка, а ад таго, з якімі словамі ён ужыты, таму вызначаем яго па пытанні.
Чаму пра няўмелага, няўклюднага чалавека кажуць «студэнт смаргонскай акадэміі»? Выкарыстай тэкст практ. 288.
У «Смаргонскай акадэміі» князёў Радзівілаў вучылі мядзведзяў: іх ставілі на гарачую печ, і яны пад гукі дуды падымалі лапы, нібы танцавалі. Таму «студэнт» такой акадэміі — гэта мядзведзь, а пра чалавека так кажуць жартам, калі ён няўмелы, мядзведзяваты ў абыходжанні.
Чаму ў сказе «Неба на ўсходзе пачало бялець» прыназоўнік на нельга падкрэсліць як асобны член сказа?
Прыназоўнік не мае ярка выражанага лексічнага значэння і сам не адказвае на пытанне. На пытанне (дзе?) адказвае толькі спалучэнне на ўсходзе. Таму прыназоўнік уваходзіць у састаў аднаго члена сказа разам з назоўнікам: на ўсходзе — акалічнасць месца.
Прыназоўнік выражае адносіны паміж назоўнікам (займеннікам, лічэбнікам) ва ўскосным склоне і іншымі словамі ў словазлучэнні.
Прыназоўнік паказвае на залежнасць аднаго слова ад другога і служыць для сінтаксічнай сувязі слоў у словазлучэнні.
Галоўным словам часцей бывае дзеяслоў, радзей — назоўнік, прыметнік, прыслоўе, нават фразеалагізм.
Прыназоўнік стаіць перад назоўнікам, але паміж імі могуць быць паясняльныя словы: ад ранняга ранку.
Прыназоўнік нязменны і разам з назоўнікам (займеннікам, лічэбнікам) уваходзіць у састаў аднаго члена сказа.
Прыназоўнікі выражаюць прасторавыя, часавыя, аб’ектныя, прычынныя, мэтавыя, азначальныя значэнні і значэнне спосабу дзеяння.
намокнуць (чаму?) ад дажджу: галоўнае слова — дзеяслоў, ад — прыназоўнік, дажджу — наз. у Р. скл.; значэнне прычыннае.
Цяпер растлумач: Што такое прыназоўнік, якую ролю ён выконвае ў словазлучэнні і сказе і якія значэнні выражае?
Загрузка прагрэсу…