Вучымся адрозніваць невытворныя і вытворныя прыназоўнікі, вызначаць, ад якіх часцін мовы паходзяць вытворныя, і правільна ўжываць прыназоўнікі па, у, праз.
«Вакол панавала цемра» і «Вакол дома ішла галерэя». Слова тое самае, а часціны мовы розныя: у першым сказе вакол — прыслоўе, у другім — прыназоўнік. Як іх адрозніць і адкуль увогуле бяруцца новыя прыназоўнікі?
Чым вытворныя прыназоўнікі адрозніваюцца ад невытворных і як адрозніць вытворны прыназоўнік ад самастойнага слова?
Паводле паходжання прыназоўнікі падзяляюць на невытворныя і вытворныя. Да невытворных адносяцца прыназоўнікі а, аб, ад, акрамя, без, да, дзеля, для, з (са), за, к (ка), на, над (нада), па, пад (пада), пра, праз, пры, сярод, у (ва), цераз.
Службовую ролю гэтыя прыназоўнікі выконваюць са старажытных часоў. Паходжанне іх сёння цяжка ці зусім немагчыма растлумачыць.
Да вытворных адносяцца прыназоўнікі, якія паходзяць ад слоў іншых часцін мовы.
| Ад чаго | Прыклады |
|---|---|
| ад назоўнікаў ва ўскосных склонах (з невытворнымі прыназоўнікамі і без іх) | за выключэннем, з выпадку, з мэтай, з прычыны, на працягу, на чале, пры дапамозе, у адпаведнасці з, у адрозненне ад, у выніку, у гонар, у час, у імя, у ролі, у параўнанні з, перад, кшталтам, шляхам, у напрамку да |
| ад прыслоўяў | абапал, блізка, збоку, зверху, міма, насуперак, насупраць, насустрач, паблізу, пасля, пасярод, скраю, спераду, уздоўж, упоперак, услед і інш. |
| ад дзеепрыслоўяў | выключаючы, дзякуючы, гледзячы па, нягледзячы на, пачынаючы ад, уключаючы і інш. |
Звярніце ўвагу! Многія вытворныя прыназоўнікі часцей ужываюцца ў публіцыстычным, афіцыйным і навуковым стылях маўлення. Вымаўляем: нягле́дзячы на, на праця́гу, у вы́ніку, у адпаве́днасці з.
Каб адрозніць вытворны прыназоўнік ад слова адпаведнай самастойнай часціны мовы, можна выкарыстаць наступныя прыёмы:
Пасля надышлі замаразкі (М. Лынькоў). — Пасля вячэры мы доўга размаўлялі (М. Лужанін).
У першым сказе пасля — прыслоўе (калі?), яно само з’яўляецца акалічнасцю. У другім пасля звязвае дзеяслоў з назоўнікам вячэры ў Р. скл.: без назоўніка сэнс разбураецца — гэта вытворны прыназоўнік.
| Слова | Прыслоўе | Прыназоўнік |
|---|---|---|
| вакол | Вакол панавала цемра. | Вакол дома ішла галерэя. |
| пасля | Пасля надышлі замаразкі. | Пасля вячэры мы размаўлялі. |
| побач | За братамі ехалі побач Павел і Алесь. | Побач з хатай красуецца груша. |
| паблізу | Дзеці бегалі паблізу. | Бегаць паблізу пляцоўкі. |
У беларускай мове прыназоўнік па ўжываецца з месным склонам для выражэння прасторавых (па палях і сенажацях), часавых (па вечарах), аб’ектных (сумаваць па родных) значэнняў. У рускай мове прыназоўнік по ў такіх выпадках ужываецца з давальным склонам.
З дзеясловамі руху (ісці, хадзіць, бегчы, ехаць, ляцець, пасылаць) для выражэння мэты ўжываецца па + В. скл.: ідзе па ваду, збегай па брыгадзіра, прыйшоў па цябе. Калі ж залежнае слова — назвы ягад, само слова ягады, назвы грыбоў, само слова грыбы, слова арэхі, ужываецца у + В. скл.: пайшлі ў грыбы, ехаць у журавіны.
Спалучэнні з прыназоўнікам праз выражаюць прычынныя адносіны: Праз цябе, дзявоцкая краса, слёзы коцяцца, як буйная раса (М. Багдановіч). Праз ужываецца і ў спалучэннях пранікаць праз, прабівацца праз, праходзіць праз.
Ці звязвае слова дзеяслоў (назоўнік) з назоўнікам ва ўскосным склоне?
на працягу стагоддзяў — так
а, аб, ад, акрамя, без, да, дзеля, для, з, за, к, на, над, па, пад, пра, праз, пры, сярод, у, цераз.
з канца XVII стагоддзя — з невытворны
Назоўнік, прыслоўе ці дзеепрыслоўе, ад якога ўтварыўся прыназоўнік.
у выніку ← вынік (наз.); дзякуючы ← дзякаваць (дзеепрысл.)
Вытворны прыназоўнік можна замяніць сінанімічным невытворным.
паблізу лагера — каля лагера
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Знаходзіцца паблізу лагера ← прыслоўе паблізу → вытворны прыназоўнік; праверка заменай: каля лагера.
Задача 1. Практ. 297. Падрыхтуй для школьнага астранамічнага гуртка кароткае паведамленне «Зорнае неба над Беларуссю» (3–4 сказы). Выкарыстай два вытворныя прыназоўнікі.
Улетку неба над нашай краінай не вельмі цікавае. Але пачынаючы са жніўня можна любавацца Млечным Шляхам. У выніку ўспышак на Сонцы ў нас бывае бачна і паўночнае ззянне. На працягу лета з’яўляюцца і серабрыстыя аблокі.
Праверце: вытворныя прыназоўнікі пачынаючы з, у выніку, на працягу; невытворныя — над, на, у.
Задача 2. Брат пакінуў запіску: «Мама, я пайшоў па грыбы, а Сашу паслаў у ваду. Вернемся на працягу дня. Не сумуй па нам!» Выправі памылкі ва ўжыванні прыназоўнікаў.
Мама, я пайшоў у грыбы, а Сашу паслаў па ваду. Вернемся на працягу дня. Не сумуй па нас!
Праверце: у грыбы (назва грыбоў, ягад — у + В. скл.); па ваду (мэта з дзеясловам руху — па + В. скл.); сумаваць па нас (па + М. скл.).
Задача 3. Практ. 295. Складзі тры сказы пра школьнае жыццё з вытворнымі прыназоўнікамі з рамкі: нягледзячы на, на працягу, у адпаведнасці з.
Нягледзячы на дождж, мы пайшлі на экскурсію. На працягу тыдня клас рыхтаваўся да канцэрта. У адпаведнасці з раскладам урок пачынаецца ў 8.30.
Праверце: націск — нягле́дзячы, на праця́гу, у адпаве́днасці; спалучэнне з нягледзячы на ў пачатку сказа аддзяляецца коскай.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Размяркуй прыназоўнікі па паходжанні. Усе прыклады — з рамкі падручніка.
Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.
Чаму пра прыназоўнікі ў, на, ад кажуць «невытворныя», а пра у выніку, дзякуючы — «вытворныя»? Што выдае іх «маладосць»?
Невытворныя прыназоўнікі служаць мове са старажытных часоў, і роднасных самастойных слоў да іх сёння не знайсці. У вытворных прыназоўнікаў роднаснае слова бачна адразу: у выніку — вынік, дзякуючы — дзякаваць, насустрач — сустрэча. Яны нядаўна перайшлі ў прыназоўнікі з іншых часцін мовы, таму і захавалі з імі сувязь.
Чаму па-беларуску кажуць «пайшлі ў грыбы», але «пайшлі па ваду»?
Абодва спалучэнні выражаюць мэту і маюць залежнае слова ў В. скл. Але ў беларускай мове з назвамі грыбоў і ягад, са словамі грыбы, ягады, арэхі ўжываецца прыназоўнік у (у грыбы, у журавіны), а з іншымі словамі — па (па ваду, па брыгадзіра). Гэта асаблівасць беларускай мовы, якую трэба запомніць.
Чаму рускае «скучать по родным» па-беларуску гучыць «сумаваць па родных», а «бродить по полям» — «блукаць па палях»?
У беларускай мове прыназоўнік па ў прасторавым, часавым і аб’ектным значэннях ужываецца з месным склонам: па палях, па вечарах, па родных. У рускай мове ў такіх выпадках па ўжываецца з давальным склонам. Таму пры перакладзе трэба змяніць не толькі словы, але і склон: сумуе па цёплым слове (Я. Скрыган).
Паводле паходжання прыназоўнікі бываюць невытворныя і вытворныя.
Невытворныя прыназоўнікі (а, аб, ад, да, на, праз, сярод, цераз і інш.) — старажытныя, іх паходжанне сёння цяжка растлумачыць.
Вытворныя паходзяць ад назоўнікаў (у выніку, шляхам), прыслоўяў (абапал, насустрач), дзеепрыслоўяў (дзякуючы, нягледзячы на).
Многія вытворныя прыназоўнікі часцей ужываюцца ў публіцыстычным, афіцыйным і навуковым стылях.
Прапусці назоўнік — словазлучэнне разбурыцца; замяні вытворны прыназоўнік невытворным: паблізу лагера — каля лагера.
Сумаваць па родных (М. скл.), ісці па ваду (В. скл.), але пайсці ў грыбы; праз выражае прычыну: праз цябе.
На працягу стагоддзяў — вытворны (ад назоўніка); з канца — невытворны; у выніку высечак — вытворны (ад назоўніка).
Цяпер растлумач: Чым вытворныя прыназоўнікі адрозніваюцца ад невытворных і як адрозніць вытворны прыназоўнік ад самастойнага слова?
Загрузка прагрэсу…