Прыназоўнік

§ 46. Прыназоўнікі простыя, складаныя і састаўныя, іх ужыванне і правапіс

Вучымся адрозніваць простыя, складаныя і састаўныя прыназоўнікі, правільна іх пісаць (асобна, праз злучок, з дадатковым а) і ўжываць у беларускай мове.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

«Рака бліснула з-за кустоў», «пайшлі паўз хату», «у час заняткаў», «перада мною». Чатыры прыназоўнікі — і чатыры розныя напісанні: праз злучок, разам, асобна, з дадатковай літарай. Чаму так? Залежыць ад будовы прыназоўніка і ад слова, перад якім ён стаіць.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія бываюць прыназоўнікі паводле будовы і як яны пішуцца і ўжываюцца?

01

Простыя, складаныя, састаўныя

Паводле будовы прыназоўнікі падзяляюцца на простыя, складаныя і састаўныя.

  • Простыя прыназоўнікі: а, аб, ад, без, для, за, на, пад, перад, пры, шляхам, дзякуючы.
  • Складаныя прыназоўнікі ўтварыліся з двух слоў: з-за, з-пад, па-за, па-над, побач, замест, уздоўж.
  • Састаўныя прыназоўнікі складаюцца з двух або некалькіх слоў: у час заняткаў, поруч з дубкамі, у залежнасці ад надвор’я, нягледзячы на мароз, з выпадку адкрыцця, з нагоды юбілею, у канцы даклада.
Паглядзім, як гэта працуе

Жыццё — даброта. Найвялікшая даброта, якая дадзена кожнаму, нягледзячы на ўвесь боль (У. Караткевіч).

Нягледзячы на — састаўны (два словы) вытворны прыназоўнік, які паходзіць ад дзеепрыслоўя.

02

Асобна, праз злучок, разам

Прыназоўнікі пішуцца асобна ад тых слоў, перад якімі стаяць: за зіму, у арміі, пры кабінеце, з самай раніцы. Складаныя прыназоўнікі з-за, з-над, з-пад, па-за, па-над, з-па-над, з-па-за пішуцца праз злучок. Але: прыназоўнік паўз пішацца злітна.

Паглядзім, як гэта працуе

Апоўдні пад несціханы крык пеўняў з-за лесу выпаўзла густая блакітна-шэрая хмара (А. Асіпенка).

З-за — складаны прыназоўнік, пішацца праз злучок; пад — просты, пішацца асобна ад слова крык.

Параўноўваем і заўважаем

Будова і напісанне прыназоўнікаў

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
БудоваПрыкладыЯк пішацца
простыяа, аб, ад, на, перад, шляхамасобна ад наступнага слова
складаныя на з-, па-з-за, з-пад, з-над, па-за, па-надпраз злучок
складаныя іншыяпаўз, побач, замест, уздоўжразам
састаўныяу час, з мэтай, нягледзячы нау два або тры словы
03

Аба, ва, са

Прыназоўнікі аб, перад, над, пад перад займеннікам мне — мною пішуцца з дадатковым а: аба мне, перада мною, нада мною. Замест прыназоўніка ў ужываецца яго варыянт ва перад словамі, якія пачынаюцца з у: ва ўніверсітэце, ва ўсіх.

Перад словамі, якія пачынаюцца спалучэннем зычных, першы з якіх з, с, ш, ж, м, замест прыназоўніка з вымаўляецца і пішацца яго варыянт са: са мною, са школы, са знаёмым, са студыі.

04

Састаўныя прыназоўнікі і прыслоўі

Састаўныя прыназоўнікі пішуцца ў два або тры словы: з боку адміністрацыі, з мэтай укаранення, з выпадку адкрыцця, у выніку катастрофы, у кірунку да плошчы, у час спаборніцтваў, нягледзячы на ўказанне.

Заўвага. Неабходна адрозніваць у тэксце састаўныя прыназоўнікі ад прыслоўяў, у якіх прыстаўка супадае з першай часткай прыназоўніка.

Паглядзім, як гэта працуе

Турысты пайшлі ў бок лесу. — Заўважыўшы людзей, заяц скочыў убок.

У бок лесу — састаўны прыназоўнік з назоўнікам, пішацца асобна. Убок (куды?) — прыслоўе, пішацца разам.

05

Як правільна па-беларуску

Многія спалучэнні з прыназоўнікамі ў беларускай і рускай мовах не супадаюць. Дзеясловы дзякаваць, падзякаваць, прабачаць, дараваць патрабуюць давальнага склону без прыназоўніка, а пасмяяцца і ажаніцца ўжываюцца з прыназоўнікам з.

НяправільнаПравільна
дзякую васдзякую вам
прабачце мянепрабачце мне
пасмяяўся над імпасмяяўся з яго
ажаніўся на ёйажаніўся з ёй
адкрыў кнігуадгарнуў (разгарнуў) кнігу

Такія памылкі — калькі, даслоўны пераклад з рускай мовы (паводле Я. Скрыгана). Яшчэ прыклады: хварэць на грып, пайсці ў грыбы, за тры кіламетры ад вёскі, вышэйшы за бацьку.

Прасочваем шлях

Як напісаць прыназоўнік

  1. Вызначаем будову

    Адно слова — просты, утвораны з двух слоў — складаны, некалькі слоў — састаўны.

    на; з-пад; у кірунку да

  2. Правяраем складаны

    З-за, з-над, з-пад, па-за, па-над, з-па-над, з-па-за — праз злучок; паўз — разам.

    з-пад моху; паўз хату

  3. Глядзім на наступнае слова

    Перад мне (мною) — аба, перада, нада, пада; перад у — ва; перад з, с, ш, ж, м + зычны — са.

    аба мне, ва ўсіх, са школы

  4. Адрозніваем ад прыслоўя

    Ёсць залежны назоўнік — састаўны прыназоўнік, асобна; няма — прыслоўе, разам.

    у бок лесу — скочыў убок

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Як пішацца?

Размяркуй спалучэнні па спосабе напісання прыназоўніка (або прыслоўя).

Думай як філолаг

Разважаем пра будову і напісанне

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Чаму кажуць «са школы», «са мною», але «з поля», «з мамай»?

Зверыць разважанне

Перад спалучэннем зычных, першы з якіх з, с, ш, ж, м, вымавіць адзін гук з цяжка: «зшколы», «змною». Гук а палягчае вымаўленне, таму ўжываецца варыянт са. У словах поле, мама такога спалучэння няма, таму пішам з. Тое самае з аба мне, перада мною, ва ўсіх — варыянт з а або ва ўзнікае перад цяжкім для вымаўлення спалучэннем гукаў.

«Турысты пайшлі ў бок лесу» і «Заяц скочыў убок». Чаму ў бок пішацца асобна, а ўбок — разам?

Зверыць разважанне

У першым сказе ў бок звязвае дзеяслоў з назоўнікам лесу ў Р. скл. — гэта састаўны прыназоўнік, і пішацца ён у два словы. У другім няма залежнага назоўніка: убок адказвае на пытанне куды? і само з’яўляецца акалічнасцю — гэта прыслоўе з прыстаўкай у-, якое пішацца разам.

Чаму «пасмяяцца над ім», «ажаніцца на ёй» — памылкі ў беларускай мове?

Зверыць разважанне

Гэта калькі — даслоўны пераклад рускіх спалучэнняў «посмеяться над ним», «жениться на ней». У беларускай мове гэтыя дзеясловы кіруюць іншымі формамі: пасмяяцца з каго, ажаніцца з кім. Прыназоўнікі ў розных мовах не заўсёды супадаюць, таму іх ужыванне правяраем па слоўніку.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Тры віды па будове

    Прыназоўнікі бываюць простыя (на, перад), складаныя (з-за, уздоўж) і састаўныя (у час, нягледзячы на).

  2. Асобна

    Прыназоўнікі пішуцца асобна ад слоў, перад якімі стаяць: за зіму, з самай раніцы.

  3. Праз злучок і разам

    З-за, з-над, з-пад, па-за, па-над, з-па-над, з-па-за — праз злучок, але паўз — злітна.

  4. Дадатковае а

    Аб, перад, над, пад перад мне — мною: аба мне, перада мною, нада мною; ва — перад у: ва ўсіх; са — перад з, с, ш, ж, м + зычны: са школы.

  5. Прыназоўнік ці прыслоўе

    У бок лесу — састаўны прыназоўнік (асобна), убок — прыслоўе (разам).

  6. Без калек

    Дзякую вам, прабачце мне, пасмяяцца з каго, ажаніцца з кім, хварэць на грып.

Памятка: разбор па кроках

З-пад зелянюткага моху — складаны, праз злучок; паўз хату — складаны, разам; у кірунку да плошчы — састаўны, асобна.

  1. Вызначы будову прыназоўніка. Простыя — адно слова, складаныя — утварыліся з двух слоў, састаўныя — два або некалькі слоў.
  2. Выберы напісанне. Асобна ад наступнага слова; з-за, з-пад, па-над і падобныя — праз злучок; паўз — разам; састаўныя — у два-тры словы.
  3. Правер варыянт перад наступным словам. Аба мне, перада мною; ва ўсіх; са школы — дадатковае а перад цяжкім спалучэннем гукаў.

Цяпер растлумач: Якія бываюць прыназоўнікі паводле будовы і як яны пішуцца і ўжываюцца?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Паводле будовы прыназоўнікі падзяляюцца на…
2. Які прыназоўнік складаны?
3. Які прыназоўнік пішацца злітна?
4. Як правільна?
5. Як правільна?
6. У якім спалучэнні трэба пісаць са?
7. У якім сказе ўбок — прыслоўе?
8. Які прыназоўнік састаўны?
9. Як правільна па-беларуску?
10. Як правільна па-беларуску?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑