Злучнік

§ 47. Злучнік як службовая часціна мовы. Простыя і састаўныя злучнікі, іх ужыванне. Адзіночныя, парныя, паўторныя злучнікі, іх ужыванне і правапіс

Вучымся пазнаваць злучнік, адрозніваць простыя і састаўныя, адзіночныя, парныя і паўторныя злучнікі і правільна ставіць пры іх коскі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

«Брат быў вельмі бедны, а сястра — дужа багатая». Маленькае слова а ўзяло на сябе ўсю сувязь паміж дзвюма часткамі сказа і паказала, што яны супрацьпастаўлены. Без яго сказ рассыпаецца. Такія словы называюцца злучнікамі.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое злучнік, якія бываюць злучнікі паводле будовы і спосабу ўжывання і як ставяцца пры іх знакі прыпынку?

01

Злучнік як часціна мовы

Злучнік — службовая часціна мовы, якая звязвае аднародныя члены сказа або часткі складанага сказа, сказы, часткі тэксту і паказвае на розныя адносіны паміж імі.

Паглядзім, як гэта працуе

1. Лагодна, дружна і шчасліва жыццё зайграла каля рэчкі (Я. Колас). 2. Вецер дзьмуў, і шумеў па-над Нёманам бор (М. Танк).

У першым сказе злучнік і звязвае аднародныя члены сказа — акалічнасці дружна, шчасліва. У другім — дзве часткі складанага сказа: вецер дзьмуў, шумеў па-над Нёманам бор.

Злучнік не змяняецца, не з’яўляецца членам сказа.

Параўноўваем і заўважаем

Аднародныя члены ці часткі складанага сказа

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СказШто звязвае злучнікКоска
Жылі-былі брат і сястра.аднародныя членыне трэба
Брат быў бедны, а сястра — багатая.часткі складанага сказаставіцца
Брат стаяў, чакаў і пайшоў.аднародныя выказнікіперад і не трэба
Вецер дзьмуў, і шумеў бор.часткі складанага сказаставіцца перад і
02

Простыя і састаўныя

Паводле будовы злучнікі падзяляюцца на простыя і састаўныя. Простыя злучнікі складаюцца з аднаго слова (і, а, ды, але, ці, бо, каб, пакуль і інш.). Састаўныя злучнікі складаюцца з двух або некалькіх слоў, якія выконваюць ролю аднаго слова (таму што, так што, так як, як толькі, для таго каб, пасля таго як, у той час як, перад тым як, хоць — але, як — так).

Паглядзім, як гэта працуе

Выйдзі ў луг ці поле летам — колькі там дзівосных кветак (К. Цвірка). Хоць складанае пастаўлена пытанне, але просты на яго адказ (П. Глебка).

Ці — просты злучнік (адно слова), хоць — але — састаўны (два словы выконваюць ролю аднаго злучніка).

03

Адзіночныя, парныя, паўторныя

Паводле спосабу ўжывання злучнікі падзяляюцца на адзіночныя, парныя і паўторныя.

ГрупаЗлучнікі
адзіночныяі, а, але, ды (у значэнні але), бо, як і інш.
парныяне толькі — але (але і), не столькі — колькі, не то што — але (але і), калі — то (тады, дык), хоць (хоць і) — але (ды, аднак, усё ж), толькі — як і інш.
паўторныяі — і, ні — ні, ці — ці, або — або, то — то, ці то — ці то і інш.
Паглядзім, як гэта працуе

Хоць часу не зрушыць мне з месца, ды думы імкнуцца ў палёт (П. Броўка). Міканору не было ні сумна, ні санліва (І. Мележ).

Хоць — ды: парны злучнік (дзве розныя часткі ў розных месцах сказа). Ні — ні: паўторны (адно і тое ж слова паўтараецца пры кожным аднародным члене).

04

Коскі пры злучніках

Звярніце ўвагу! Перад другой часткай парнага злучніка заўсёды ставіцца коска: Калі родзяць грыбы, то і жыта зародзіцца (Прыказка).

Пры паўторных злучніках коска ставіцца паміж аднароднымі членамі, перад кожным паўторным злучнікам, акрамя першага: паварочваюць галовы то направа, то налева.

Звярніце ўвагу! Калі паўторныя злучнікі і — і, ні — ні звязваюць два аднародныя члены, якія ўтвараюць устойлівае спалучэнне (фразеалагізм), то паміж імі коска не ставіцца.

Паглядзім, як гэта працуе

Ні рыба ні мяса, ні села ні пала, ні кала́ ні двара́, і нашым і вашым, ні бэ ні мя, ні пуху ні пяра, і ў хвост і ў грыву.

Гэта фразеалагізмы, таму коска паміж іх часткамі не ставіцца. Ні кала ні двара — ‘анічога няма’: кол — устарэлае ‘невялікі ўчастак ворнай зямлі каля хаты’, двор — ‘гаспадарка’ (паводле «Этымалагічнага слоўніка фразеалагізмаў» І. Я. Лепешава).

Прасочваем шлях

Як разабраць злучнік

  1. Што звязвае злучнік

    Аднародныя члены сказа ці часткі складанага сказа (ці сказы ў тэксце).

    брат і сястра — аднародныя

  2. Будова

    Адно слова — просты; два і больш слоў у ролі аднаго — састаўны.

    і — просты; як толькі — састаўны

  3. Спосаб ужывання

    Адзін раз — адзіночны; дзве розныя часткі — парны; паўтараецца — паўторны.

    не толькі — але і — парны; ні — ні — паўторны

  4. Знакі прыпынку

    Перад другой часткай парнага — коска; паўторныя — коска перад другім і наступнымі; у фразеалагізмах коскі няма.

    то направа, то налева; ні рыба ні мяса

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Адзіночныя, парныя, паўторныя

Размяркуй злучнікі паводле спосабу ўжывання. Усе прыклады — са схемы падручніка.

Думай як філолаг

Разважаем пра злучнікі

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Чаму ў сказе «Вецер дзьмуў, і шумеў па-над Нёманам бор» перад і стаіць коска, а ў сказе «Лагодна, дружна і шчасліва жыццё зайграла» — не?

Зверыць разважанне

У першым сказе дзве граматычныя асновы (вецер дзьмуў; шумеў бор) — злучнік і звязвае часткі складанага сказа, таму перад ім ставіцца коска. У другім адна аснова (жыццё зайграла), а і звязвае аднародныя акалічнасці дружна і шчасліва; пры адзіночным злучніку і паміж аднароднымі членамі коска не ставіцца.

Чаму ў выразе «ні кала ні двара» коскі няма, хоць злучнік ні — ні паўторны?

Зверыць разважанне

Ні кала ні двара — фразеалагізм, ён мае адно агульнае значэнне ‘анічога няма’ і ўспрымаецца як адно цэлае. Калі і — і, ні — ні звязваюць часткі ўстойлівага спалучэння, коска паміж імі не ставіцца. Першапачаткова ж выраз меў канкрэтны сэнс: кол — участак ворнай зямлі каля хаты, двор — гаспадарка, г. зн. ‘ні зямлі, ні гаспадаркі’.

Злучнік хоць — але па будове састаўны, а па спосабе ўжывання — парны. Ці няма тут супярэчнасці?

Зверыць разважанне

Не, гэта дзве розныя класіфікацыі. Паводле будовы ўлічваем, колькі слоў у злучніку: хоць — але складаецца з двух слоў — састаўны. Паводле спосабу ўжывання глядзім, як злучнік размяшчаецца ў сказе: дзве розныя часткі стаяць у розных месцах — парны. Таму адзін злучнік можна ахарактарызаваць паводле абедзвюх прымет.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што звязвае злучнік

    Злучнік звязвае аднародныя члены сказа або часткі складанага сказа, сказы, часткі тэксту і паказвае на адносіны паміж імі.

  2. Не член сказа

    Злучнік не змяняецца і не з’яўляецца членам сказа.

  3. Простыя і састаўныя

    Простыя складаюцца з аднаго слова (і, а, бо, каб), састаўныя — з двух або некалькіх (таму што, як толькі, хоць — але).

  4. Тры спосабы ўжывання

    Злучнікі бываюць адзіночныя (а, але), парныя (не толькі — але і, калі — то), паўторныя (і — і, ні — ні, то — то).

  5. Коска пры парных

    Перад другой часткай парнага злучніка заўсёды ставіцца коска: не толькі характар, але і колер валасоў.

  6. Фразеалагізмы

    Калі і — і, ні — ні звязваюць часткі фразеалагізма, коска не ставіцца: ні сват ні брат, і нашым і вашым.

Памятка: разбор па кроках

Не толькі характар, але і колер валасоў — састаўны парны злучнік, звязвае аднародныя члены, перад але — коска.

  1. Вызначы, што звязвае злучнік. Аднародныя члены сказа ці часткі складанага сказа (у кожнай частцы свая граматычная аснова).
  2. Вызначы будову і спосаб ужывання. Адно слова — просты, некалькі — састаўны; адзін раз — адзіночны, дзве розныя часткі — парны, паўтараецца — паўторны.
  3. Пастаў знакі прыпынку. Перад другой часткай парнага — коска; паўторныя — коска перад другім і наступнымі; фразеалагізм (ні рыба ні мяса) — без коскі.

Цяпер растлумач: Што такое злучнік, якія бываюць злучнікі паводле будовы і спосабу ўжывання і як ставяцца пры іх знакі прыпынку?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што звязвае злучнік?
2. Ці з’яўляецца злучнік членам сказа?
3. Які злучнік састаўны?
4. У якім радзе толькі паўторныя злучнікі?
5. Які злучнік парны?
6. Дзе ставіцца коска пры парным злучніку?
7. У якім сказе злучнік і звязвае часткі складанага сказа?
8. Дзе коска пастаўлена правільна?
9. Што значыць фразеалагізм «ні села ні пала»?
10. Злучнік ды ў сказе «Хоць часу не зрушыць мне з месца, ды думы імкнуцца ў палёт» мае значэнне…
↑

Загрузка прагрэсу…

↑