§ 48. Злучальныя і падпарадкавальныя злучнікі, іх ужыванне

Па значэнні злучнікі падзяляюцца на злучальныя і падпарадкавальныя.

Злучальныя злучнікі звязваюць аднародныя члены сказа і раўнапраўныя па сэнсе часткі складанага сказа, які называецца складаназлучаным: Мінула восень, а за ёю прыйшла з марозамі зіма (Я. Купала).

Падпарадкавальныя злучнікі звязваюць звычайна часткі ў складаным сказе, які называецца складаназалежным. У такім сказе адна частка залежыць ад другой, гэта значыць, ад адной часткі сказа да другой можна паставіць пытанне: Званы так прыгожа звінелі (як?), што ўсё жывое замірала, слухаючы іх (В. Хомчанка).

Звярніце ўвагу! Перад злучнікамі, якія спалучаюць часткі складанага сказа, ставіцца коска.

Па значэнні злучальныя злучнікі падзяляюцца на спалучальныя, супраціўныя і размеркавальныя.

Спалучальныя злучнікі паказваюць, што дзеянні (падзеі, з’явы) адбываюцца адначасова або паслядоўна — адно за адным: Імкліва і спорна плыве руда па канвееры (А. Кулакоўскі).

Супраціўныя злучнікі звязваюць аднародныя члены і часткі складаназлучанага сказа з супраціўным значэннем: Зацерусіў дробны, але густы асенні дождж (А. Марціновіч). Лета збірае, а зіма паядае (Прыказка).

Размеркавальныя злучнікі паказваюць на магчымасць толькі аднаго дзеяння (падзеі, з’явы, прадмета) з двух або некалькіх ці на чаргаванне дзеянняў: Ці жаўрук звінеў у небе, ці свістаў на дрэве шпак (І. Гурскі).

Звярніце ўвагу! Паміж аднароднымі членамі перад супраціўнымі злучнікамі заўсёды ставіцца коска. Перад спалучальнымі і размеркавальнымі злучнікамі коска ставіцца тады, калі яны паўтараюцца: і ясень, і ліпа; ці спіць, ці гуляе.

Злучнік затое не з’яўляецца галоўным або даданым членам сказа, да яго немагчыма паставіць пытанне, яго нярэдка можна замяніць блізкім па значэнні злучнікам але.

Указальны займеннік тое з прыназоўнікам за з’яўляецца членам сказа, да займенніка тое можна паставіць пытанне і замяніць яго адпаведным па сэнсе прыметнікам або назоўнікам.

Падпарадкавальныя злучнікі па значэнні бываюць часавыя, прычынныя, мэтавыя, умоўныя, уступальныя, параўнальныя, тлумачальныя.

Адзін і той жа злучнік (калі, як, што, каб) можа належаць да розных груп — значэнне вызначаем па сэнсе сказа, ставячы пытанне ад галоўнай часткі да залежнай.

Паводле стылістычнай афарбоўкі злучнікі бываюць нейтральныя (і, а, хоць, пакуль), кніжныя (з прычыны таго што), размоўныя (ды, дарма што) (Л. Бурак).

Пісьменнік Я. Скрыган заўважаў: мы часта абыходзімся «трошкі ўжо казённай» формай таму што, а жывая мова перадае гэта іначай — праз бо: не пайшоў, бо не было часу; лёг спаць, бо натаміўся. Злучнікі таму што, з прычыны таго што на сваім месцы ў навуковым і афіцыйна-справавым стылях.

Злучнік — службовая часціна мовы. Служыць для сувязі аднародных членаў сказа, частак складанага сказа, сказаў, частак тэксту.

• Паводле будовы: простыя (і, а, але, ды, бо, ці, каб, пакуль) і састаўныя (таму што, пасля таго як, як — так, хоць — але).
• Паводле спосабу ўжывання: адзіночныя (і, а, але, ды, бо), парныя (не толькі — але, калі — то, хоць — але, толькі — як), паўторныя (і — і, ні — ні, ці — ці, ці то — ці то).
• Паводле значэння: злучальныя (спалучальныя, супраціўныя, размеркавальныя) і падпарадкавальныя (часавыя, прычынныя, мэтавыя, умоўныя, уступальныя, параўнальныя, тлумачальныя).

Знакі прыпынку: ○, а ○ (але, ды = але, аднак, затое); ○ і ○ (ці, ды = і); і ○, і ○ (ні — ні, ці — ці, то — то, або — або); [ ], і [ ]. (а, але, ці, аднак); [ ], (бо …). (калі, як, пакуль, што).