Часціца

§ 49. Часціца як службовая часціна мовы. Асноўныя разрады часціц (азнаямленне)

Знаёмімся з часціцай як службовай часцінай мовы і яе асноўнымі разрадамі: сэнсавымі, мадальнымі, эмацыянальна-экспрэсіўнымі і формаўтваральнымі часціцамі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай: «Прыйшла вясна» — «Няўжо прыйшла вясна?», «Кожны чалавек радуецца сонцу» — «Амаль кожны чалавек радуецца сонцу». Словы няўжо і амаль нічога не называюць і не з’яўляюцца членамі сказа, але сэнс змяніўся: з’явілася здзіўленае пытанне, удакладненне. Гэта работа часціц.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія дадатковыя адценні надаюць часціцы слову і сказу і на якія разрады яны падзяляюцца?

01

Часціца — службовая часціна мовы

Часціца — службовая часціна мовы, якая выражае розныя дадатковыя адценні значэння ў сказе (удакладнення, запытання, сцвярджэння, адмаўлення, узмацнення і г. д.) або служыць для ўтварэння форм рознага ладу дзеяслова (бы (б), хай, няхай, давай, давайце).

Звярніце ўвагу! Часціцы самі па сабе не маюць ярка выражанага лексічнага значэння. Іх значэннем лічыцца тое дадатковае адценне, якое яны надаюць моўнай адзінцы. Як і іншыя службовыя часціны мовы, часціцы не з’яўляюцца членамі сказа.

Разрады часціц залежаць ад значэння, якое яны надаюць словам, словазлучэнням ці сказам: сэнсавыя, мадальныя, эмацыянальна-экспрэсіўныя, формаўтваральныя.

Паглядзім, як гэта працуе

Вясна — цудоўная пара. → Што за цудоўная пара — вясна!

Апавядальны сказ з дапамогай часціцы што за стаў клічным: часціца выражае захапленне.

02

Сэнсавыя часціцы

Сэнсавыя часціцы выражаюць дадатковыя сэнсавыя адценні значэнняў.

ГрупаЧасціцы
указальныявось (ось), вунь (унь), гэта
удакладняльныяякраз, іменна, менавіта, акурат, проста, амаль, прыблізна, сапраўды
абмежавальныятолькі, хоць, хоць бы, выключна, ледзь
Паглядзім, як гэта працуе

А вось тут, пад гэтай грушай, ён сядзеў… Унь бяжыць у свет гасцінец (Я. Колас).

Вось указвае на нешта бліжэйшае, унь (вунь) — на нешта далёкае. Абедзве часціцы ўказальныя.

Паглядзім, як гэта працуе

Ад жаласці да самой сябе яна ледзь не заплакала (І. Мележ). Ведайце, я гэта раблю выключна з добрых адносін да вас (І. Шамякін).

Ледзь і выключна — абмежавальныя часціцы: яны абмяжоўваюць дзеянне або прычыну.

03

Мадальныя часціцы

Мадальныя часціцы выражаюць сцвярджэнне, адмаўленне, пытанне. Да мадальных адносяцца сцвярджальныя (так, але, ну, ага), адмоўныя (не, ні, ані) і пытальныя часціцы (ці, хіба, няўжо, а, ну).

Сцвярджальная часціца але ўжываецца ў значэнні «так»: — Але, добра. Не блытай яе з супраціўным злучнікам але.

Пытальная часціца ці звычайна стаіць у пачатку сказа: Ці прымаў ты ўдзел у спаборніцтвах? Часціцы няўжо, хіба надаюць пытанню адценне сумнення, здзіўлення: Няўжо вы былі на Паўночным полюсе?

Паглядзім, як гэта працуе

— Вы што — па выбарах? — Не. … — Так, добра. Яна ўдава, а вы хто? (паводле Я. Брыля)

Не выражае адмаўленне, так — сцвярджэнне: гэта мадальныя часціцы.

04

Эмацыянальна-экспрэсіўныя часціцы

Эмацыянальна-экспрэсіўныя часціцы выражаюць разнастайныя пачуцці, эмоцыі. Да іх адносяцца ўзмацняльныя (нават, і, дык, ды, жа (ж), аж (ажно), ні, -такі) і клічныя часціцы (вось дык, ну і, што за, як, якія).

Паглядзім, як гэта працуе

Ты не хочаш пайсці са мною? А я ж лічыў цябе сваім сябрам! Назбірала Тацянка поўнае бярэмя лістоў, аж рук не хапае (паводле У. Юрэвіча).

Ж і аж узмацняюць выказванне — гэта ўзмацняльныя часціцы.

Паглядзім, як гэта працуе

Прыгожа вясной у лесе. → Як прыгожа вясной у лесе! Ну і гарачыня была!

Клічныя часціцы як, ну і ператвараюць сказ у клічны; у канцы ставіцца клічнік.

05

Формаўтваральныя часціцы

Формаўтваральныя часціцы служаць для ўтварэння форм умоўнага (бы, б) і загаднага (хай, няхай, давай, давайце) ладу дзеяслова.

Паглядзім, як гэта працуе

Што, каб не матчына песня? Чым бы дыхаў? На холадзе чым саграваўся б? (Н. Гілевіч). Хай будзе для ўсіх. Хай усе цешацца (паводле У. Юрэвіча).

Бы (б) утварае ўмоўны лад (дыхаў бы, саграваўся б), хай — загадны лад (хай будзе, хай цешацца).

Параўноўваем і заўважаем

Асноўныя разрады часціц

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
РазрадШто выражаюцьПрыклады
Сэнсавыяуказанне, удакладненне, абмежаванневось, вунь; якраз, амаль; толькі, ледзь
Мадальныясцвярджэнне, адмаўленне, пытаннетак, ага; не, ані; ці, няўжо, хіба
Эмацыянальна-экспрэсіўныяпачуцці, эмоцыі: узмацненне, захапленненават, жа (ж), аж; што за, ну і, вось дык
Формаўтваральныяформы ўмоўнага і загаднага ладубы (б); хай, няхай, давай, давайце
Прасочваем шлях

Як вызначыць разрад часціцы

  1. Знаходзім часціцу

    Шукаем слова, якое не называе прадмет, прымету ці дзеянне і не з’яўляецца членам сказа.

    Амаль кожны чалавек радуецца сонцу.

  2. Прыбіраем часціцу і параўноўваем

    Што змянілася ў сэнсе сказа без часціцы?

    Кожны чалавек радуецца сонцу — знікла ўдакладненне.

  3. Называем адценне

    Указанне, удакладненне, абмежаванне — сэнсавыя; сцвярджэнне, адмаўленне, пытанне — мадальныя; пачуццё — эмацыянальна-экспрэсіўныя; форма ладу — формаўтваральныя.

    Амаль — удакладняльная, сэнсавая часціца.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Разрады часціц

Вызначы, да якога разраду адносіцца выдзеленая ў дужках часціца.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Часціцы маленькія, але хітрыя: адно і тое ж слова можа быць то часціцай, то іншай часцінай мовы.

У беларускай мове ёсць і злучнік але, і часціца але. Як іх адрозніць у сказах «— Ты прыйдзеш? — Але, прыйду» і «Ішоў дождж, але мы пайшлі ў лес»?

Зверыць разважанне

У першым сказе але можна замяніць часціцай так: «Так, прыйду». Яна выражае сцвярджэнне — гэта сцвярджальная (мадальная) часціца. У другім сказе але звязвае дзве часткі складанага сказа і супрацьпастаўляе іх — гэта супраціўны злучнік, яго можна замяніць злучнікам а або аднак. Правяраем заменай і роляй у сказе.

Практ. 334. Параўнай: «Ці выканаў ты дамашняе заданне?» і рускі сказ, у якім пытальная часціца ли стаіць пасля дзеяслова. Дзе месца пытальнай часціцы ці ў беларускай мове?

Зверыць разважанне

У беларускай мове пытальная часціца ці звычайна стаіць у пачатку пытальнага сказа: «Ці выканаў ты…?», «Ці былі вы…?». У рускай мове часціца ли стаіць пасля слова, на якое падае пытанне (выполнил ли…). Таму пры перакладзе нельга механічна пераносіць парадак слоў: беларускае ці ставім наперад.

У сказах «Нават малы гэта ведае» і «І малы гэта ведае» слова і — злучнік ці часціца? Дакажы.

Зверыць разважанне

Тут і не звязвае аднародныя члены ці часткі сказа — яму няма чаго звязваць. Яно ўзмацняе слова малы (‘нават малы’) — значыць, гэта ўзмацняльная часціца (эмацыянальна-экспрэсіўная). Падручнік называе і сярод узмацняльных часціц разам з нават, дык, ды, жа (ж), аж, ні, -такі. Злучнікам і будзе ў сказе «Малы і вялікі гэта ведаюць».

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Службовая часціна мовы

    Часціца не мае ярка выражанага лексічнага значэння і не з’яўляецца членам сказа.

  2. Значэнне часціцы

    Яе значэнне — тое дадатковае адценне, якое яна надае слову, словазлучэнню ці сказу.

  3. Сэнсавыя

    Указальныя (вось, вунь, гэта), удакладняльныя (якраз, іменна, амаль), абмежавальныя (толькі, хоць, ледзь).

  4. Мадальныя

    Сцвярджальныя (так, але, ну, ага), адмоўныя (не, ні, ані), пытальныя (ці, хіба, няўжо, а, ну).

  5. Эмацыянальна-экспрэсіўныя

    Узмацняльныя (нават, і, дык, ды, жа, аж, ні, -такі) і клічныя (вось дык, ну і, што за, як, якія).

  6. Формаўтваральныя

    Бы (б) утварае ўмоўны лад, хай, няхай, давай, давайце — загадны лад дзеяслова.

Памятка: разбор па кроках

Няўжо прыйшла вясна? — няўжо: пытальная часціца (мадальная), надае пытанню адценне здзіўлення.

  1. Знайдзі часціцу. Гэта слова не называе прадмет, прымету ці дзеянне і не з’яўляецца членам сказа.
  2. Прыбяры часціцу. Параўнай сэнс сказа з часціцай і без яе: якое адценне знікла?
  3. Назаві разрад. Указанне, удакладненне, абмежаванне — сэнсавая; сцвярджэнне, адмаўленне, пытанне — мадальная; пачуццё — эмацыянальна-экспрэсіўная; форма ладу — формаўтваральная.

Цяпер растлумач: Якія дадатковыя адценні надаюць часціцы слову і сказу і на якія разрады яны падзяляюцца?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое часціца?
2. Да якой групы сэнсавых часціц адносіцца часціца амаль?
3. Якая часціца абмежавальная?
4. У якім радзе ўсе часціцы мадальныя?
5. Якая часціца надае пытанню адценне здзіўлення?
6. Што выражае часціца «унь» у радку «Унь бяжыць у свет гасцінец»?
7. Якая часціца служыць для ўтварэння ўмоўнага ладу дзеяслова?
8. У якім сказе ёсць клічная часціца?
9. Да якога разраду адносяцца часціцы нават, аж, -такі?
10. Што лічыцца значэннем часціцы?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑