Вучымся правільна пісаць часціцы: асобна — бы (б), жа (ж), што, абы, такі; праз дэфіс — -такі ў пэўных словах і пасля дзеяслова, -то з дзеясловамі і займеннікамі.
У апавяданні Я. Брыля хлопцы сумняваліся, што стары «Масквіч» заведзецца, а потым «думалі ўсё-такі, падшыванцы». Чаму ўсё-такі пішацца праз дэфіс, а ў сказе «Усё ж такі мы сустрэліся» такі стаіць асобна? Адказ дае правіла правапісу часціц.
Калі часціцы пішуцца асобна, а калі — праз дэфіс?
Асобна пішуцца часціцы бы (б), жа (ж): прыехаў бы, прыехала б, казаў жа, чаму ж, хто ж бы, як жа ж.
Часціца бы ўжываецца, калі папярэдняе слова заканчваецца на зычны (насіў бы, вярцеў бы, глядзеў бы), а часціца б — калі на галосны (насіла б, вярцела б, глядзела б).
Чым бы дыхаў? На холадзе чым саграваўся б? Хто б мяне распазнаў? (Н. Гілевіч)
Чым — на зычны, таму бы; саграваўся, хто — на галосны, таму б. Часціца заўсёды пішацца асобна.
Асобна пішацца часціца што ў такіх спалучэннях, як пакуль што, амаль што, толькі што, са́ма што, хіба што, ледзь што і пад.
Асобна пішацца часціца абы: абы прыехаў, абы цікавы, абы не забыцца (але: абы-хто, абы-што, абы-калі, абы-дзе, абы-які, абы-куды).
У словах абы-хто, абы-дзе абы- — гэта ўжо не асобная часціца, а частка займенніка або прыслоўя, таму пішацца праз дэфіс.
Прыцемак сама што пачынаў ахінаць горад (А. Васілевіч). Мне дзень абы пражыць, і дзякуй богу (М. Лынькоў).
Сама што, абы пражыць — часціцы пішуцца асобна. Параўнай: кінуў абы-дзе (прыслоўе) — праз дэфіс.
Праз дэфіс пішацца часціца -такі ў словах усё-такі, так-такі, зноў-такі, зусім-такі, даволі-такі, а таксама ў тых выпадках, калі яна стаіць пасля дзеяслова: прыйшоў-такі сам, дадумаўся-такі, зрабіў-такі.
Ва ўсіх астатніх выпадках часціца такі пішацца асобна: Ён такі прыйшоў. Усё ж такі мы сустрэліся.
Два хлопцы думаюць, што дзядзьку Міхася гэта зусім-такі не хвалюе. … Думалі ўсё-такі, падшыванцы (Я. Брыль). Над гэтай кнігай я як быццам злавіў-такі нарэшце сваю даўнюю думку (Я. Брыль).
Зусім-такі, усё-такі — словы са спісу правіла; злавіў-такі — часціца пасля дзеяслова. Усе пішуцца праз дэфіс.
Праз дэфіс пішацца часціца то з дзеясловамі і займеннікамі: сказаць-то ён сказаў; ён-то прыехаў, яны-то пабачылі.
Не блытай часціцу -то з паўторным размеркавальным злучнікам то — то, які пішацца асобна: то мароз, то адліга.
Пайсці-то я пайшоў. Але памяць усё яшчэ беражэ далёкую мімалётную сустрэчу (А. Марціновіч).
Пайсці — дзеяслоў (інфінітыў), часціца то падкрэслівае яго і пішацца праз дэфіс.
| Часціца | Асобна | Праз дэфіс |
|---|---|---|
| бы (б), жа (ж) | прыехаў бы, прыехала б, казаў жа, чаму ж | — |
| што | пакуль што, амаль што, хіба што | — |
| абы | абы прыехаў, абы цікавы | абы-хто, абы-дзе (частка займенніка, прыслоўя) |
| такі | Ён такі прыйшоў. Усё ж такі… | усё-такі, зноў-такі; прыйшоў-такі |
| то | злучнік: то мароз, то адліга | сказаць-то, ён-то, яны-то |
Пры марфалагічным разборы часціцы называюць: часціну мовы і яе агульнае значэнне; разрад па значэнні; ролю ў сказе (часціца членам сказа не з’яўляецца); правапіс.
Як жа ступіць на такое хараство? (паводле У. Юрэвіча)
Жа — часціца, службовая часціна мовы; узмацняльная (эмацыянальна-экспрэсіўная); узмацняе пытанне; членам сказа не з’яўляецца; пішацца асобна.
Ці гэта асобная часціца, а не частка займенніка або прыслоўя (абы-хто) ці злучнік (то — то)?
Мне дзень абы пражыць — часціца абы.
-такі пасля дзеяслова і ў словах усё-такі, так-такі, зноў-такі, зусім-такі, даволі-такі — праз дэфіс; -то з дзеясловам або займеннікам — праз дэфіс.
злавіў-такі, пайсці-то, ён-то
Бы (б), жа (ж), што, абы, такі ў іншых выпадках пішуцца асобна.
сама што, як бы, такі ж
Пасля зычнага — бы, пасля галоснага — б.
прыехаў бы, прыехала б
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Пайсці-то я пайшоў (А. Марціновіч) — то пасля дзеяслова пішацца праз дэфіс; Ён такі прыйшоў — такі перад дзеясловам пішацца асобна.
Задача 1. Напішы маме запіску: ты ўсё-такі паспеў зрабіць урокі, пайшоў да сябра і хутка вернешся. Выкарыстай часціцы -такі, бы (б), жа (ж), толькі што, абы.
Мама, я ўсё-такі паспеў зрабіць урокі і толькі што пайшоў да Сашы — ён жа абяцаў паказаць новую кнігу. Вярнуся ў сем. Калі б ты мне патэлефанавала, я прыйшоў бы раней. Абы ты не хвалявалася!
Праверце: усё-такі — праз дэфіс; толькі што, жа, бы, б, абы — асобна; патэлефанавала б (галосны) — б, прыйшоў бы (зычны) — бы.
Задача 2. Аднакласнік папрасіў праверыць яго паведамленне ў школьную газету: «Наш клас ўсётакі выйграў турнір! Абы-перамагчы, мы трэніраваліся пакуль-што кожны дзень. Сказаць то лёгка, а зрабіць цяжэй. Ён-жа, наш капітан, прыйшоў такі на трэніроўку з хворай нагой». Знайдзі і выпраў памылкі ў напісанні часціц.
Наш клас усё-такі выйграў турнір! Абы перамагчы, мы трэніраваліся пакуль што кожны дзень. Сказаць-то лёгка, а зрабіць цяжэй. Ён жа, наш капітан, прыйшоў-такі на трэніроўку з хворай нагой.
Праверце: усё-такі, сказаць-то, прыйшоў-такі — праз дэфіс; абы, пакуль што, жа — асобна; «клас усё-такі» — пасля зычнага пішацца у, а не ў.
Задача 3. Практ. 341. Апішы ў 3–4 сказах восеньскі парк па дарозе ў школу (як у тэксце «Шумны лістапад»). Ужыві часціцы як жа, усё-такі, хай, толькі.
Сёння парк не пазнаць: пад нагамі сапраўдны квяцісты дыван. Як жа ступіць на такое хараство? Я ўсё-такі набраў некалькі найпрыгажэйшых лістоў для класа. Хай і там сёння будзе лістапад! Шкада толькі, што нельга забраць з сабой увесь парк.
Праверце: усё-такі — праз дэфіс; жа, хай, толькі — асобна; часціцы не з’яўляюцца членамі сказа.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Вызначы, як пішацца часціца ў дужках.
Адна і тая ж «кароткая» часціца можа пісацца па-рознаму. Паразважай, чаму.
Чаму ў сказе «Думалі ўсё-такі, падшыванцы» -такі пішацца праз дэфіс, а ў сказе «Усё ж такі мы сустрэліся» — асобна?
Правіла называе пэўныя словы, у якіх -такі пішацца праз дэфіс: усё-такі, так-такі, зноў-такі, зусім-такі, даволі-такі (і выпадкі пасля дзеяслова). Усё-такі — менавіта такое слова. У спалучэнні «ўсё ж такі» паміж усё і такі ўклінілася часціца ж — гэта ўжо не слова ўсё-такі, і правіла кажа: ва ўсіх астатніх выпадках часціца такі пішацца асобна.
Чым адрозніваецца то ў сказах «То мароз, то адліга» і «Сказаць-то ён сказаў»?
У першым сказе то — то паўторны размеркавальны злучнік: ён звязвае аднародныя члены і паказвае на чаргаванне з’яў; злучнік пішацца асобна, перад другім то — коска. У другім сказе -то — часціца: яна нічога не звязвае, а толькі выдзяляе слова сказаць; з дзеясловамі і займеннікамі такая часціца пішацца праз дэфіс.
Чаму пішам «абы прыехаў», але «абы-хто»?
У спалучэнні абы прыехаў абы — асобная часціца са значэннем ‘толькі б’: абы прыехаў = толькі б прыехаў. Яе можна адарваць ад дзеяслова. У слове абы-хто абы- ўжо стала часткай неазначальнага займенніка (‘любы, усё роўна хто’), як і ў абы-што, абы-калі, абы-дзе, абы-які, абы-куды; такія словы пішуцца праз дэфіс.
Пішуцца асобна: прыехаў бы, казаў жа, як жа ж.
Пасля зычнага — бы (насіў бы), пасля галоснага — б (насіла б).
Асобна: пакуль што, толькі што, абы прыехаў; але абы-хто, абы-дзе, абы-які — праз дэфіс.
У словах усё-такі, так-такі, зноў-такі, зусім-такі, даволі-такі і пасля дзеяслова: зрабіў-такі.
Ва ўсіх астатніх выпадках: Ён такі прыйшоў. Усё ж такі мы сустрэліся.
З дзеясловамі і займеннікамі: сказаць-то, ён-то; злучнік то — то пішацца асобна.
Думалі ўсё-такі, падшыванцы (Я. Брыль) — -такі ў слове ўсё-такі пішацца праз дэфіс.
Цяпер растлумач: Калі часціцы пішуцца асобна, а калі — праз дэфіс?
Загрузка прагрэсу…