Вучымся адрозніваць часціцы не і ні: калі не адмаўляе, а калі сцвярджае, калі ні ўзмацняе адмаўленне або сцвярджэнне, і як пішуцца спалучэнні не хто іншы, як і ніхто іншы не.
Сябар піша: «Я не магу не паехаць на экскурсію!» Дзве адмоўныя часціцы — а сэнс сцвярджальны: ён абавязкова паедзе. А ў сказе «Куды ні гляну, бачу знаёмыя твары» часціца ні нічога не адмаўляе. Каб не памыліцца, трэба ведаць значэнні часціц не і ні.
Як адрозніваць часціцы не і ні і калі яны маюць сцвярджальны сэнс?
Часціца не надае адмоўнае значэнне ўсяму сказу, калі стаіць перад дзеясловам-выказнікам (Я даўно не бачыў такой навальніцы), ці асобным яго членам (Пасля ён і пастараўся, каб мне жылося не гладка).
Гадзіннік мой — не сонца, што ў зеніце… Я не хачу, каб некалі ўсё гэта хаця б на момант свой спыніла рух (А. Куляшоў).
У першым радку не адмаўляе толькі адзін член сказа (не сонца). У другім сказе не стаіць перад выказнікам хачу і адмаўляе ўвесь сказ.
Сказ мае сцвярджальны сэнс, калі ў ім дзве часціцы не, адна з якіх стаіць перад дзеясловам магчы, а другая — перад інфінітывам: Я не магу не паехаць на экскурсію (параўн.: Я павінен ехаць на экскурсію). Замест першага дзеяслова з не можа ўжывацца прыслоўе нельга: Мне нельга не паехаць на экскурсію.
Часціца не мае сцвярджальны сэнс і ў сказах пытальна-клічнага тыпу: Дзе ён толькі не быў! З кім не сустракаўся! (Так, ён шмат дзе быў і з многімі сустракаўся).
Звярніце ўвагу! Ужыванне дзвюх часціц не (двайное адмаўленне) робіць сцвярджэнне больш выразным.
Я не магу адказаць на гэта пытанне. — Я магу не адказаць на гэта пытанне. — Я не магу не адказаць на гэта пытанне.
У першым сказе адмаўленне, у другім — магчымасць не адказваць, у трэцім — сцвярджэнне: абавязкова адкажу.
Часціца ні:
Што б ні здарылася з намі, як бы ні пайшло далей наша жыццё, давай дамовімся сустракацца. Устаўшы ні свет ні зара, я не знаходзіў сабе месца ад хвалявання (М. Стральцоў).
Што б ні, як бы ні — ні ўзмацняе сцвярджэнне (абагульняе: што б ні здарылася = што заўгодна); ні свет ні зара — устойлівы выраз, коска ўнутры не ставіцца.
Асноўнае значэнне часціцы не — адмаўленне, часціцы ні — узмацненне. Каб праверыць, не ці ні трэба пісаць, апусці часціцу: калі сэнс сказа змяніўся на супрацьлеглы, пішы не; калі асноўны сэнс сказа не змяніўся, пішы ні.
Але не можа мець значэнне сцвярджэння пры двайным адмаўленні (не мог не быць) і ў сказах пытальна-клічнага тыпу (Дзе ён толькі не быў!), а ні можа мець значэнне адмаўлення ў сказах без дзейніка (Ні кроку назад!).
1. Ён (не/ні) прасіў дапамогі. — Ён прасіў дапамогі? — Не. Тут адмаўленне, таму трэба пісаць часціцу не. 2. Што (не/ні) зробіць, усе смяюцца. — Зробіць? — Так. Тут сцвярджэнне, таму трэба пісаць часціцу ні.
Узор разважання з падручніка (практ. 349): ставім пытанне да сказа без часціцы і правяраем, ці захаваўся сэнс.
| Прымета | не | ні |
|---|---|---|
| Асноўнае значэнне | адмаўленне | узмацненне |
| Калі апусціць часціцу | сэнс змяняецца на супрацьлеглы | асноўны сэнс не змяняецца |
| Асаблівыя выпадкі | сцвярджэнне: не мог не быць; Дзе ён толькі не быў! | адмаўленне ў сказе без дзейніка: Ні кроку назад! |
| Прыклады | Сварка да дабра не давядзе. | Куды ні кінь — усюды клін. |
Спалучэнні не што іншае, як…; не хто іншы, як… пішуцца, калі: сказ перадае сцвярджэнне; ёсць злучнік як; спалучэнне можна замяніць часціцамі толькі, менавіта, іменна.
Спалучэнні нішто іншае не…; ніхто іншы не… пішуцца, калі: сказ перадае адмаўленне; няма злучніка як; нельга замяніць спалучэнне часціцамі толькі, менавіта, іменна.
У першых спалучэннях — адносны займеннік хто (што) з часціцай не (пішацца асобна), у другіх — адмоўны займеннік ніхто (нішто) з прыстаўкай ні- (пішацца разам).
Гэта быў не хто іншы, як сам камандзір. — Ніхто іншы ў класе не мог расказаць пра гэта так цікава.
У першым сказе сцвярджэнне і злучнік як (= менавіта камандзір). У другім — адмаўленне, няма як, ёсць не пры выказніку: ніхто пішацца разам.
Чытаем сказ без часціцы і ставім да яго пытанне.
Колькі ваду (не/ні) гатуй… → Колькі ваду гатуй, усё вада будзе.
Сэнс змяніўся на супрацьлеглы — пішам не; асноўны сэнс не змяніўся — пішам ні.
Сэнс той жа → Колькі ваду ні гатуй, усё вада будзе.
Двайное не (не магу не…, нельга не…) і пытальна-клічныя сказы — сцвярджэнне з не; сказ без дзейніка — адмаўленне з ні.
Мне нельга не паехаць. Ні кроку назад!
Ёсць як і сцвярджэнне — не хто іншы, як; няма як і ёсць адмаўленне — ніхто іншы не.
Партрэт напісаў не хто іншы, як Савіцкі.
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Рэшатам вады не наносіш. Без часціцы: рэшатам вады наносіш — сэнс змяніўся на супрацьлеглы — пішам не.
Задача 1. Напішы паведамленне сябру, які кліча цябе ў кіно, а ў цябе ў гэты час канцэрт бабулі ў доме культуры. Выкарыстай двайное адмаўленне (не магу не…, нельга не…) і спалучэнне з ні (што б ні…, куды б ні…).
Дзякуй, што клічаш! Але сёння я не магу не пайсці на бабуліны канцэрт: яна спявае ў хоры, і мне нельга не падтрымаць яе. Што б ні здарылася, на яе выступленні мы ходзім усёй сям’ёй. Давай у кіно ў нядзелю?
Праверце: не магу не пайсці, нельга не падтрымаць — сцвярджальны сэнс; што б ні здарылася — ні ўзмацняе сцвярджэнне; ні пішацца асобна.
Задача 2. Праверце запіс малодшай сястры і выпраўце памылкі ў часціцах не і ні: «Куды не пайду, усюды сустракаю сяброў. На небе не хмурынкі. Дзе я толькі ні была ў гэтым годзе! Гэта быў ніхто іншы, як наш настаўнік».
Куды ні пайду, усюды сустракаю сяброў. На небе ні хмурынкі. Дзе я толькі не была ў гэтым годзе! Гэта быў не хто іншы, як наш настаўнік.
Праверце: куды ні — ні ўзмацняе сцвярджэнне; ні хмурынкі — адмаўленне ў сказе без дзейніка; Дзе я толькі не была! — пытальна-клічны сказ, не мае сцвярджальны сэнс; не хто іншы, як — сцвярджэнне і злучнік як.
Задача 3. Практ. 347. Узмацні сцвярджэнне ў першай частцы сказаў з дапамогай часціцы ні і запішы іх: «Куды пойдзе, усюды бачыць густы лес. Хто быў на выстаўцы, усе хвалілі экспанаты. Колькі рабілі, нічога не выходзіла».
Куды ні пойдзе, усюды бачыць густы лес. Хто ні быў на выстаўцы, усе хвалілі экспанаты. Колькі ні рабілі, нічога не выходзіла.
Праверце: ні стаіць пасля адносных займеннікаў і прыслоўяў (куды, хто, колькі) і ўзмацняе сцвярджэнне; калі паставіць не, сэнс зменіцца на супрацьлеглы (куды не пойдзе — значыць, не ходзіць туды).
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Выберы, якую часціцу трэба паставіць на месца пропуску.
Не і ні гучаць амаль аднолькава, але іх задачы розныя. Паразважай.
Чаму сказ «Я не магу не паехаць на экскурсію» мае сцвярджальны сэнс, хоць у ім дзве адмоўныя часціцы?
Другая часціца не адмаўляе дзеянне (не паехаць = застацца), а першая адмаўляе магчымасць гэтага (не магу застацца). Атрымліваецца: застацца я не магу — значыць, абавязкова паеду. Два адмаўленні знішчаюць адно аднаго, як мінус на мінус, а сцвярджэнне гучыць нават мацней, чым «я павінен паехаць». Таму падручнік і кажа: двайное адмаўленне робіць сцвярджэнне больш выразным.
Параўнай: «Дзе ён толькі не быў!» і «Дзе б ён ні быў, усюды знаходзіў сяброў». У абодвух сказах сэнс сцвярджальны. Чаму ў першым не, а ў другім ні?
Першы сказ — пытальна-клічнага тыпу: у такіх сказах часціца не мае сцвярджальны сэнс (ён шмат дзе быў). Гэта асаблівы выпадак, які трэба запомніць. Другі — складаны сказ, у якім прыслоўе дзе падпарадкоўвае адну частку другой; тут ні ўзмацняе сцвярджэнне і надае абагульняльнае значэнне (дзе б ні быў = дзе заўгодна). Праверка апушчэннем: «Дзе б ён быў, усюды знаходзіў сяброў» — асноўны сэнс захаваўся, значыць, ні.
Чаму «не хто іншы, як» пішацца асобна, а «ніхто іншы не» — разам?
У спалучэнні «Гэта быў не хто іншы, як камандзір» не — часціца пры адносным займенніку хто; сказ сцвярджальны, ёсць злучнік як, спалучэнне можна замяніць словам менавіта (менавіта камандзір). А ў сказе «Ніхто іншы не справіцца» ніхто — адмоўны займеннік з прыстаўкай ні-, адмаўленне падтрымлівае не пры выказніку, злучніка як няма. Займеннік пішацца разам, а часціца — асобна.
Перад выказнікам — увесь сказ (Я не бачыў), перад іншым членам — толькі яго (жылося не гладка).
Не магу не…, нельга не… = павінен, абавязкова: Я не магу не паехаць на экскурсію.
Дзе ён толькі не быў! — не мае сцвярджальны сэнс: ён шмат дзе быў.
Узмацняе адмаўленне (няма ні кусціка) і сцвярджэнне (куды ні гляну), адмаўляе ў сказе без дзейніка (вакол ні кусціка).
Сэнс змяніўся на супрацьлеглы — не; асноўны сэнс захаваўся — ні.
Сцвярджэнне і як — не пішацца асобна; адмаўленне без як — ніхто, нішто пішуцца разам.
Куды ні кінь — усюды клін. Без часціцы: куды кінь — усюды клін, сэнс не змяніўся — пішам ні.
Цяпер растлумач: Як адрозніваць часціцы не і ні і калі яны маюць сцвярджальны сэнс?
Загрузка прагрэсу…