Часціца

§ 52. Правапіс не (ня), ні з рознымі часцінамі мовы (паўтарэнне)

Паўтараем, калі не (ня) і ні пішуцца разам, а калі асобна, і якое значэнне часціцы не і ні надаюць сказу.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прачытай прыказку: «Нясмелага і няўмелага не распазнаеш». У ёй тры словы з адным і тым жа гукавым пачаткам [н’а], але два пішуцца разам і праз я, а трэцяе — асобна і праз е. Каб не памыліцца, трэба ведаць, ці з’яўляецца не (ня) часткай слова, ці гэта асобная часціца.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як вызначыць, калі не (ня) і ні пішуцца са словамі разам, а калі асобна?

01

Калі не (ня) пішацца разам

Часціца не пішацца асобна са словамі. Не (ня) пішацца разам, калі з’яўляецца часткай слова.

Не (ня) пішацца разамПрыклады
1) калі слова не ўжываецца без ненянавісць, няўмека; непахісны, няспынны; няўхільна, нездаровіцца; ненавідзець, непакоячыся
2) у словах з прыстаўкай неда-, якія маюць значэнне непаўнатынедабачыць, недавыканаць; недаробка, недаацэнка
3) калі не ўтварае новыя словы з супрацьлеглым значэннем, якія звычайна можна замяніць сінонімамі без не (ня)праўда — няпраўда (хлусня); вялікі — невялікі (малы); высока — невысока (нізка)
4) з поўнымі дзеепрыметнікамі, пры якіх няма залежных слоўненапісанае пісьмо; непадкрэсленае слова
5) у неазначальных займенніках і прыслоўяхнешта, нехта; недзе, некалі
Паглядзім, як гэта працуе

Расла яна на невялікім грудку. Хаваючы ад нявопытнага вока сваю жывую неспакойную сілу.

Невялікі (малы), нявопытны (неспрактыкаваны), неспакойны (трывожны) — новыя словы з супрацьлеглым значэннем: іх можна замяніць сінонімамі без не, таму яны пішуцца разам.

02

Калі часціца не пішацца асобна

Часціца не пішацца асобна:

Не пішацца асобнаПрыклады
1) калі ёсць або падразумяваецца супрацьпастаўленнене праўда, а хлусня; не шырокая рэчка, а вузкая
2) з дзеясловамі, дзеепрыслоўямі, кароткімі дзеепрыметнікаміне чытаў, не думаў; не думаючы, не пішучы; сачыненне не напісана
3) з поўнымі дзеепрыметнікамі пры наяўнасці залежных слоў або супрацьпастаўлення са злучнікам ане зжатае камбайнамі жыта; не закончаная, а толькі пачатая праца
4) са словамі варта, шкада, трэба, супрацьне варта, не шкада, не трэба, не супраць
5) у складзе ўзмацняльных адмоўяўдалёка не, зусім не, ніколькі не
Паглядзім, як гэта працуе

Лісце на дубах яшчэ вісела моцна, не асыпалася і не пажоўкла. — Яно не памірае, а засынае на зіму.

Не асыпалася, не пажоўкла, не памірае — дзеясловы, таму не пішацца асобна; у апошнім сказе ёсць яшчэ і супрацьпастаўленне са злучнікам а.

Параўноўваем і заўважаем

Не (ня) з рознымі часцінамі мовы

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Часціна мовыРазамАсобна
Назоўнікнебаракане згода, а сварка
Прыметнікнеабходны, нялёгкі (цяжкі)не вясёлы, а хутчэй сумны
Займеннікнейкі, некаторыне з усімі
Прыслоўенямала (многа), некуды, неякне ціха, а гучна
Дзеяслоўнепакоіцца, недагледзецьне засеялі
Дзеепрыметнікнеадрамантаваная машынане адрамантаваная механікам машына; машына не адрамантавана
Дзеепрыслоўенепакоячыся, недавыканаўшыне думаючы
03

Не або ня

Часціца не заўсёды пішацца праз е, хоць перад націскным складам вымаўляецца [н’а]. Частка слова не- у першым складзе перад націскам пішацца ня-.

Вымаўляй: [н’а] здзі́віш, [н’а] ду́малася. Пішы: не здзівіш, не думалася.

Вымаўляй: [н’ас’]ме́лага. Пішы: нясмелага. Калі склад з не- не стаіць непасрэдна перад націскам, пішам не-: недалёка, небарака, невялікі.

Паглядзім, як гэта працуе

Нясмелага і няўмелага не распазнаеш.

Нясмелага, няўмелага — не- з’яўляецца часткай слова і стаіць перад націскным складам, таму ня-. Не распазнаеш — дзеяслоў з часціцай, часціца заўсёды пішацца не. Пасля ня- гук [у] становіцца нескладовым: няўмелы.

04

Ні: разам і асобна

Часціца ні пішацца асобна са словамі. Ні пішацца разам:

  1. у адмоўных займенніках (калі пасля ні няма прыназоўніка) і ў адмоўных прыслоўях: ніхто, нішто, ніякі, нічый (а л е: ні ў кога, ні ў якой, ні ў чыйго), нідзе, ніколі, ніку́ды, ніколькі;
  2. у словах, якія без ні не ўжываюцца: нікчэмны, нішчымніца, нішчымны, ніякавата.

Ад тых самых слоў з прыстаўкай не- утвараюцца неазначальныя займеннікі і прыслоўі, з прыстаўкай ні- — адмоўныя: не́куды — ніку́ды, нехта — ніхто, некалі — ніколі. У словах з не- націск падае на не-, у словах з ні- — на другі склад.

Паглядзім, як гэта працуе

Цяпер, прыехаўшы з горада ў вёску, нікога нічым не здзівіш.

Нікога, нічым — адмоўныя займеннікі без прыназоўніка, ні- пішацца разам. Калі б паміж ні і займеннікам стаяў прыназоўнік, было б тры словы: ні ў кога, ні з чым.

05

Значэнне часціц не і ні

Часціцы не і ні надаюць сказу розныя значэнні.

Часціца неЧасціца ні
1) адмаўленне: не быў1) адмаўленне: ні слова
2) не + не — сцвярджэнне: не мог не быць = быў2) узмацненне адмаўлення: не чуў ні слова
3) сцвярджэнне ў сказах пытальна-клічнага тыпу: Дзе ён толькі не быў! (Быў шмат дзе.)3) узмацненне сцвярджэння: Дзе ён ні быў, усюды чуў добрыя словы
4) у выразах тыпу ні жывы ні мёртвы
Паглядзім, як гэта працуе

Як ні паліла сонца ўвесь дзень, у лесе стаяла прыемная прахалода.

У даданай частцы з як ні часціца ні ўзмацняе сцвярджэнне: сонца сапраўды паліла, але ў лесе ўсё роўна было прахалодна. У такіх сказах пішацца ні.

Прасочваем шлях

Як выбраць напісанне не (ня)

  1. Вызначаем часціну мовы

    З дзеясловамі, дзеепрыслоўямі і кароткімі дзеепрыметнікамі не пішацца асобна, акрамя слоў, якія без не не ўжываюцца, і слоў з неда-.

    не прачытае, але ненавідзець, недагледзець

  2. Шукаем супрацьпастаўленне і залежныя словы

    Супрацьпастаўленне са злучнікам а і залежныя словы пры поўным дзеепрыметніку патрабуюць асобнага напісання.

    не вясёлы, а сумны; не зжатае камбайнамі жыта

  3. Падбіраем сінонім без не

    Калі слова з не можна замяніць сінонімам без не, пішам разам.

    нязгода (сварка), невялікі (малы)

  4. Правяраем націск

    Частка слова не- ў першым складзе перад націскам пішацца ня-; часціца заўсёды не.

    нязгода, нясмелы; але недалёка, не здзівіш

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Разам або асобна

Вызначы, як пішацца не або ні з выдзеленым словам: разам ці асобна.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Разважаем, чаму не і ні паводзяць сябе так, а не інакш.

У сказе «Ён не мог не прыйсці» дзве адмоўныя часціцы. Чаму ўвесь сказ мае сцвярджальны сэнс?

Зверыць разважанне

Першае не адмаўляе магчымасць, другое — дзеянне: «не мог не прыйсці» азначае «абавязкова прыйшоў». Два адмаўленні знішчаюць адно аднае, і атрымліваецца сцвярджэнне: не + не = сцвярджэнне.

Вучань напісаў: «Дзе ён не быў, усюды чуў добрыя словы». Знайдзі памылку і параўнай са сказам «Дзе ён толькі не быў!».

Зверыць разважанне

У першым сказе ёсць даданая частка, якая ўзмацняе сцвярджэнне (быў у розных месцах і ўсюды чуў добрыя словы), таму трэба ні: «Дзе ён ні быў…». Другі сказ — асобны пытальна-клічны, у ім не мае сцвярджальны сэнс: «Дзе ён толькі не быў!» = быў шмат дзе.

Чаму слова нехта пішацца праз е, а нядаўна — праз я, хоць у абодвух ёсць не-?

Зверыць разважанне

Усё залежыць ад націску. У слове не́хта націск падае на сам склад не-, таму е захоўваецца. У слове нядаўна націскны склад да́ў, а не- стаіць непасрэдна перад ім — у гэтым становішчы пішацца я (ня-).

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Галоўнае адрозненне

    Часціца не пішацца са словамі асобна, а не (ня) як частка слова — разам.

  2. Пяць выпадкаў разам

    Разам: слова без не не ўжываецца, прыстаўка неда- са значэннем непаўнаты, новае слова з сінонімам без не, поўны дзеепрыметнік без залежных слоў, неазначальныя займеннікі і прыслоўі.

  3. Пяць выпадкаў асобна

    Асобна: супрацьпастаўленне, дзеясловы і іх формы, поўны дзеепрыметнік з залежнымі словамі, словы варта, шкада, трэба, супраць, узмацняльныя адмоўі.

  4. Не або ня

    Частка слова не- перад націскным складам пішацца ня-, а часціца не заўсёды пішацца праз е: нясмелага, але не здзівіш.

  5. Ні ў адмоўных словах

    Ні пішацца разам у адмоўных займенніках і прыслоўях, але прыназоўнік раздзяляе займеннік на тры словы: ні ў кога.

  6. Значэнне часціц

    Не выражае адмаўленне, а ў спалучэнні не + не і ў пытальна-клічных сказах — сцвярджэнне; ні ўзмацняе адмаўленне або сцвярджэнне.

Памятка: разбор па кроках

Нясмелага — разам (сінонім баязлівага, ня перад націскам); не распазнаеш — асобна (дзеяслоў); ні ў кога — тры словы (прыназоўнік).

  1. Крок 1. Вызначаем часціну мовы слова з не (ня) або ні.
  2. Крок 2. Правяраем, ці ёсць супрацьпастаўленне, залежныя словы або прыназоўнік пасля ні, і ці ўжываецца слова без не (ні).
  3. Крок 3. Выбіраем напісанне разам або асобна і правяраем націск: не ці ня.

Цяпер растлумач: Як вызначыць, калі не (ня) і ні пішуцца са словамі разам, а калі асобна?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. У якім слове не пішацца разам, бо без не слова не ўжываецца?
2. Як правільна напісаць?
3. У якім спалучэнні не пішацца разам?
4. У якім выпадку ні пішацца асобна?
5. Якое слова напісана правільна?
6. У якім сказе часціцы не выражаюць сцвярджэнне?
7. У якім сказе ні ўзмацняе сцвярджэнне?
8. У якім слове неда- мае значэнне непаўнаты?
9. Як правільна напісаць: «Расла яна на (не)вялікім грудку»?
10. Які займеннік з’яўляецца неазначальным?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑