Выклічнік

§ 53. Выклічнік як часціна мовы. Дэфіс у выклічніках. Знакі прыпынку ў сказах з выклічнікамі

Знаёмімся з выклічнікам — асаблівай часцінай мовы, якая выражае пачуцці і пабуджэнні, — вучымся адрозніваць яго ад гукапераймальных слоў, пісаць праз дэфіс і ставіць знакі прыпынку.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Бабуля адкрыла пасылку: «Ой, якая прыгажосць!» Праз хвіліну ўпусціла кубак: «Ой!» А потым выпадкова кранула гарачы чайнік: «Ой-ой-ой!» Адно і тое ж слова, а пачуцці зусім розныя — радасць, спалох, боль. Ніводнага пачуцця слова ой не называе, а мы ўсё разумеем па інтанацыі.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што выражаюць выклічнікі і як ставіць знакі прыпынку ў сказах з імі?

01

Выклічнік як часціна мовы

Выклічнік — гэта часціна мовы, якая выражае, але не называе розныя пачуцці і пабуджэнні.

Выклічнікі бываюць вытворныя і невытворныя. Яны не змяняюцца і не з’яўляюцца членамі сказа.

Выклічнікі не з’яўляюцца ні самастойнымі, ні службовымі часцінамі мовы. Яны — характэрная асаблівасць вуснага маўлення, а ў мастацкіх творах часцей за ўсё ўжываюцца ў дыялогах.

Паглядзім, як гэта працуе

Ах, Сымонка, вось цікава! (Я. Колас)

Ах выражае здзіўленне і захапленне, але не называе гэтых пачуццяў. Выклічнік не змяняецца і не з’яўляецца членам сказа.

02

Пачуцці, пабуджэнні, этыкет

Выклічнікі выражаюць пачуцці (радасць, захапленне, здагадку, здзіўленне, спачуванне, роздум, сумненне, гора, боль, страх, жаль, абурэнне і інш.: о, ой, эх, ох, ай, ах) або пабуджэнні (заклік, вокліч, зварот, запрашэнне, загад, забарону: гэй, эй, гайда, марш).

У маўленні ўжываюцца таксама выклічнікі этыкету — словы, з дапамогай якіх вітаюцца, развітваюцца, выказваюць падзяку, прабачэнне: бывайце, дзякуй, прабачце, калі ласка.

Адзін і той жа выклічнік можа выражаць розныя пачуцці: яго значэнне залежыць ад кантэксту і інтанацыі.

Паглядзім, як гэта працуе

Эх, вясна ты маладая! — Эх, нядобры хлопчык дзедаў! (Я. Колас)

У першым сказе эх выражае захапленне, у другім — шкадаванне і дакор.

03

Вытворныя і невытворныя

Невытворныя выклічнікі: ой, эх, о, ну. Вытворныя выклічнікі ўзніклі з самастойных часцін мовы: здароў, бывай, бяда!

Выклічнікі могуць ужывацца ў значэнні іншых часцін мовы. Тады выклічнік набывае канкрэтнае лексічнае значэнне і становіцца членам сказа: З-за лесу пачулася гучнае «ўра!» — ўра з’яўляецца дзейнікам.

Найбольш ужывальныя выклічнікі: а, о, э, у, і, ай, ой, эй, ах, ох, ух, эх, гэй, ага, го, го-го, ого, фу, уф, гм, хм, цсс, чш, ша, цыц, стоп, марш, алё, а-а-а, ай-яй-яй, эге, цьфу, ну, но, гайда, здароў, бывайце, добры дзень, дзякуй, прабачце, бяда!, шабаш!, калі ласка.

Паглядзім, як гэта працуе

Ну, бывай! Будзь шчаслівы, будзь багаты. (Я. Колас)

Ну — невытворны выклічнік. Бывай узнік з дзеяслова бываць, цяпер гэта вытворны выклічнік этыкету.

04

Выклічнікі і гукапераймальныя словы

Ад выклічнікаў трэба адрозніваць гукапераймальныя словы: яны не выражаюць ніякіх пачуццяў ці пабуджэнняў, а толькі перадаюць гукі (сігналы) жывой або нежывой прыроды: мяў-мяў, ку-ка-рэ-ку, гу-у-у, жых-жых.

Паглядзім, як гэта працуе

А зязюлька на суку ім варожыць штось — ку-ку! — Ой жа ліха, гора, гора! (Я. Колас)

Ку-ку перадае голас птушкі — гэта гукапераймальнае слова. Ой выражае гора — гэта выклічнік.

Параўноўваем і заўважаем

Выклічнік і гукапераймальнае слова

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаВыклічнікГукапераймальнае слова
Што перадаепачуцці і пабуджэнні, не называючы іхгукі жывой або нежывой прыроды
Прыкладыой, эх, гэй, гайда, дзякуймяў-мяў, ку-ка-рэ-ку, жых-жых
Ці змяняеццане змяняеццане змяняецца
Паўтор асноўпраз дэфіс: ха-ха, ай-ай-айпраз дэфіс: мяў-мяў, жых-жых
05

Дэфіс у выклічніках

Выклічнікі, утвораныя шляхам паўтарэння асноў, пішуцца праз дэфіс: ай-ай-ай, ха-ха, ах-ах.

Паглядзім, як гэта працуе

Хо-хо, хлопча: ты гарачы! Вось дурныя, ха-ха-ха! Го-го, Сымон! (Я. Колас)

Хо-хо, ха-ха-ха, го-го ўтвораны паўторам асновы, таму паміж часткамі ставіцца дэфіс.

06

Знакі прыпынку пры выклічніках

Выклічнік звычайна стаіць у пачатку сказа і аддзяляецца коскай: Ой, дачушка, дарагая… (Я. Колас).

Калі выклічнік вымаўляецца з клічнай інтанацыяй, то пасля яго ставіцца клічнік, а наступнае слова пішацца з вялікай літары: Ну! Музыка саматужны, пакажыся, што за «грач» (Я. Колас).

Калі пры выклічніку стаіць асабовы займеннік ты або вы, то знак прыпынку пасля выклічніка не ставіцца: Эх ты, шыр — прастор далёкі! (Я. Колас).

Паглядзім, як гэта працуе

Ой, хлапчына, справа штосьці тут цямна! — Эх вы, зверы!

У першым сказе выклічнік ой аддзелены коскай. У другім пасля эх стаіць займеннік вы, таму коска пасля выклічніка не патрэбна.

Прасочваем шлях

Як расставіць знакі пры выклічніку

  1. Знаходзім выклічнік

    Шукаем слова, якое выражае пачуццё або пабуджэнне, але не называе яго.

    Ой хлапчына, справа штосьці тут цямна!

  2. Правяраем, ці ёсць ты або вы

    Калі пасля выклічніка ідзе займеннік ты або вы, знак пасля выклічніка не ставім.

    Эх ты, шыр — прастор далёкі!

  3. Вызначаем інтанацыю

    Клічная інтанацыя — клічнік і вялікая літара; звычайная — коска.

    Ну! Музыка саматужны… / Ой, хлапчына, справа штосьці тут цямна!

  4. Правяраем паўтор

    Выклічнік з паўторанымі асновамі пішам праз дэфіс.

    Хо-хо, хлопча: ты гарачы!

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Што выражае слова

Размяркуй выдзеленыя словы: выклічнікі пачуццяў, пабуджэнняў, этыкету і гукапераймальныя словы.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Разважаем, чым выклічнік адрозніваецца ад іншых часцін мовы.

Чаму выклічнік не адносяць ні да самастойных, ні да службовых часцін мовы?

Зверыць разважанне

Самастойныя часціны мовы называюць прадметы, прыметы, дзеянні, а выклічнік толькі выражае пачуццё, не называючы яго. Службовыя часціны мовы звязваюць словы або надаюць ім адценні значэння, а выклічнік такой ролі не выконвае. Таму выклічнік займае асобнае месца сярод часцін мовы.

Выклічнікі не з’яўляюцца членамі сказа. Чаму ж у сказе «З-за лесу пачулася гучнае «ўра!»» слова ўра — дзейнік?

Зверыць разважанне

Тут выклічнік ужыты ў значэнні назоўніка: ён называе крык (што пачулася? — «ўра»), мае азначэнне гучнае. Набыўшы канкрэтнае лексічнае значэнне, выклічнік становіцца членам сказа — дзейнікам.

Параўнай сказы Я. Коласа: «Эх, Сымон! Ото дзівак!» і «Эх, дарогі! Эх, дарогі! Вы куды йдзяце?». Ад чаго залежыць значэнне выклічніка эх?

Зверыць разважанне

У першым сказе эх выражае дабрадушны дакор і здзіўленне, у другім — роздум, смутак. Сам выклічнік аднолькавы, а пачуццё вызначаецца кантэкстам і інтанацыяй, з якой яго вымаўляюць.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Асобае месца

    Выклічнік — ні самастойная, ні службовая часціна мовы: ён выражае, але не называе пачуцці і пабуджэнні.

  2. Тры групы

    Выклічнікі выражаюць пачуцці (ой, эх, ах), пабуджэнні (гэй, гайда, марш); асобна вылучаюць выклічнікі этыкету (дзякуй, бывайце).

  3. Вытворныя і невытворныя

    Невытворныя — ой, эх, о, ну; вытворныя ўзніклі з самастойных часцін мовы — здароў, бывай, бяда!

  4. Не член сказа

    Выклічнікі не змяняюцца і не з’яўляюцца членамі сказа, але ў значэнні іншай часціны мовы становяцца членам сказа: пачулася гучнае «ўра!».

  5. Не блытаць з гукапераймальнымі

    Гукапераймальныя словы (мяў-мяў, ку-ку) толькі перадаюць гукі і не выражаюць пачуццяў.

  6. Знакі і дэфіс

    Выклічнік аддзяляецца коскай або клічнікам; пры ты, вы знак пасля яго не ставіцца; паўтор асноў — праз дэфіс.

Памятка: разбор па кроках

Ой, дачушка, дарагая… — коска; Ну! Музыка саматужны… — клічнік і вялікая літара; Эх ты, шыр — без знака пасля эх.

  1. Крок 1. Знаходзім слова, якое выражае пачуццё або пабуджэнне, але не называе яго, — выклічнік.
  2. Крок 2. Правяраем, ці стаіць пасля выклічніка займеннік ты або вы і з якой інтанацыяй ён вымаўляецца.
  3. Крок 3. Ставім коску або клічнік (ці не ставім знака пры ты, вы), а выклічнік з паўторам асноў пішам праз дэфіс.

Цяпер растлумач: Што выражаюць выклічнікі і як ставіць знакі прыпынку ў сказах з імі?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое выклічнік?
2. Які выклічнік выражае пабуджэнне?
3. Які выклічнік вытворны?
4. Якое слова гукапераймальнае?
5. У якім сказе знакі прыпынку пастаўлены правільна?
6. Што ставіцца пасля выклічніка, які вымаўляецца з клічнай інтанацыяй?
7. Як правільна пішацца выклічнік?
8. У якім сказе выклічнік з’яўляецца членам сказа?
9. Які выклічнік адносіцца да выклічнікаў этыкету?
10. Дзе ў мастацкіх творах часцей за ўсё ўжываюцца выклічнікі?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑