Двухсастаўныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 11. Сказ як сінтаксічная адзінка

Паўтараем, што такое сказ і якія яго прыметы, як знайсці граматычную аснову, чым адрозніваюцца простыя і складаныя сказы, якія бываюць сказы па мэце выказвання і па інтанацыі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Аднакласнік напісаў у чат: «заўтра экскурсія збор каля школы а дзявятай не спазняйцеся». Словы зразумелыя, але дзе заканчваецца адна думка і пачынаецца другая, адразу не відаць. Межы сказаў мы знаходзім па граматычнай аснове і па інтанацыі.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што робіць выказванне сказам і па якіх прыметах сказы адрозніваюцца паміж сабой?

01

Сказ і яго прыметы

Сказ — гэта асноўная адзінка сінтаксісу, сродак фарміравання, выражэння і паведамлення думкі, перадачы эмоцый і волевыяўлення.

Асноўнае прызначэнне сказа — паведамленне пра факты рэчаіснасці. Сказ характарызуецца інтанацыйнай і сэнсавай завершанасцю. Словы ў сказе звязаны не толькі па сэнсе і інтанацыйна, але і граматычна — з дапамогай канчаткаў, службовых часцін мовы, парадку слоў, паўз, якія на пісьме перадаюцца знакамі прыпынку.

Словазлучэнне толькі называе прадмет, дзеянне ці прымету (ясны дзень), а сказ паведамляе закончаную думку і вымаўляецца з інтанацыяй завершанасці (Дзень ясны.).

Паглядзім, як гэта працуе

Святло ў сабе не патушы: дбай аб душы! (М. Пазнякоў)

Гэта сказ: думка закончаная, ён вымаўляецца з інтанацыяй пабуджэння, словы звязаны граматычна (дбай аб чым? — аб душы), а мяжу сказа на пісьме паказвае клічнік.

02

Граматычная аснова

Сказ мае граматычную аснову, якая звычайна складаецца з двух галоўных членаў — дзейніка і выказніка: Над лозамі рассцілаўся бялявы туман. Граматычная аснова — туман рассцілаўся.

Граматычная аснова можа складацца з аднаго члена сказа — дзейніка або выказніка: Раніца. Світае.

Па колькасці граматычных асноў сказы бываюць простыя і складаныя. Простыя сказы ў сваім складзе маюць адну граматычную аснову, у іх выражаецца адна закончаная думка: У густым алешніку заспяваў салавей (Я. Колас). У складаным — дзве і болей: Шумелі лясы, і крыніцы бруіліся чыстай вадой (М. Калачынскі).

Паглядзім, як гэта працуе

Маладзік да бярэзінкі туліцца, маладзенькія зоркі пасе.

Аснова адна: маладзік туліцца, пасе — адзін дзейнік і два выказнікі. Гэта просты сказ, хоць у ім і ёсць коска. А ў сказе «Шумелі лясы, і крыніцы бруіліся» дзве асновы: лясы шумелі; крыніцы бруіліся — сказ складаны.

03

Сказы па мэце выказвання

Па мэце выказвання сказы дзеляцца на апавядальныя, пытальныя і пабуджальныя.

ВідШто выражаеПрыклад
апавядальныпаведамленне пра факты, з’явы, падзеі ці іх апісаннеЛес супакойвае, разганяе трывогу (І. Шамякін).
пытальныпытаннеХто там жніўную песню пяе? (П. Броўка)
пабуджальныпабуджэнне да дзеяння: просьбу, загад, параду, запрашэнне, пажаданнеСадзіце лясы! (М. Танк)

У канцы апавядальнага сказа звычайна ставіцца кропка, пытальнага — пытальнік, пабуджальнага — кропка або клічнік. Пабуджэнне можа выражацца і без дзеяслова: Слава рупным рукам чалавека! (К. Кірэенка).

Паглядзім, як гэта працуе

Ці чыталі вы філасофскія казкі Алены Масла? Казка «Меч у магіле, альбо Кадзіла сармацкае» раскрывае тэму патрыятызму, годнасці роду, цвёрдасці духу. Абавязкова прачытайце кнігу Людмілы Рублеўскай.

Першы сказ — пытальны (ёсць пытанне, у канцы пытальнік), другі — апавядальны (паведамляе пра змест казкі), трэці — пабуджальны (парада прачытаць кнігу).

04

Клічныя сказы

Сказы, у якіх паведамленне, пабуджэнне ці пытанне набываюць урачыстае ці эмацыянальнае гучанне, называюцца клічнымі: І хіба можна ўстрымацца, у час касьбы не пакупацца?! (Я. Колас). Эх, лес! Колькі чаго давялося бачыць яму на сваім вяку! (Я. Колас).

Клічным можа быць сказ любога віду па мэце выказвання: апавядальны, пытальны, пабуджальны. У канцы клічнага сказа ставіцца клічнік, а ў пытальным клічным — пытальнік і клічнік (?!).

Яркая эмацыянальная афарбоўка клічных сказаў спрыяе актыўнаму выкарыстанню іх у мове мастацкай і публіцыстычнай літаратуры. Гэтыя сказы характэрныя таксама і для гутарковай мовы.

Паглядзім, як гэта працуе

— Дык ні пуху ні пер’я! (Я. Хвалей)

Гэта пажаданне поспеху перад дарогай — пабуджальны сказ. Ён вымаўляецца з моцным пачуццём, таму клічны. Ні пуху ні пер’я — фразеалагізм, ім жадаюць удачы.

Параўноўваем і заўважаем

Сказы па мэце выказвання і інтанацыі

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Па мэцеНяклічныКлічны
АпавядальныЛес супакойвае, разганяе трывогу.Колькі чаго давялося бачыць яму на сваім вяку!
ПытальныХто там жніўную песню пяе?І хіба можна ўстрымацца, у час касьбы не пакупацца?!
ПабуджальныАбавязкова прачытайце кнігу.Садзіце лясы!
Знак у канцыкропка або пытальнікклічнік або ?!
05

Межы сказаў

Каб правільна вызначыць межы сказаў, неабходна ўмець знаходзіць граматычную аснову і адрозніваць інтанацыю сказа.

Калі думка закончылася і голас паніжаецца, ставім знак канца сказа, а наступны сказ пачынаем з вялікай літары. Новая мікратэма тэксту запісваецца з чырвонага радка — з абзаца.

Паглядзім, як гэта працуе

На Беларусі жывуць не толькі беларусы. Дзеці розных народаў знаходзілі тут свой прытулак, і спакон веку павялося, што ўсе жылі мірна, паважалі адзін аднаго, разам баранілі гэту зямлю ад нападнікаў (Л. Рублеўская).

Першая думка (аснова беларусы жывуць) закончана — ставім кропку. Далей пачынаецца новая думка пра дзяцей розных народаў: новы сказ з вялікай літары. Яго часткі звязаны злучнікамі і, што — перад імі коскі.

Прасочваем шлях

Як ахарактарызаваць сказ

  1. Знаходзім граматычную аснову

    Шукаем дзейнік і выказнік або адзін галоўны член.

    Шумелі лясы, і крыніцы бруіліся чыстай вадой: лясы шумелі; крыніцы бруіліся.

  2. Лічым асновы

    Адна аснова — сказ просты, дзве і болей — складаны.

    Дзве асновы — сказ складаны.

  3. Вызначаем мэту выказвання

    Сказ паведамляе, пытаецца ці пабуджае да дзеяння?

    Паведамляецца пра з’яву прыроды — апавядальны.

  4. Вызначаем інтанацыю

    Ці ёсць асаблівае эмацыянальнае гучанне, клічнік у канцы?

    Сказ вымаўляецца спакойна, у канцы кропка — няклічны.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Сказы па мэце выказвання

Размяркуй сказы па мэце выказвання. У картках з варыянтамі вызначы, просты сказ ці складаны, і ахарактарызуй сказ па інтанацыі.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Сказ — гэта не проста словы, запісаныя запар. Паразважай, што робіць выказванне сказам.

«Раніца.» Тут толькі адно слова. Ці сказ гэта? А спалучэнне «ціхая раніца» без кропкі?

Зверыць разважанне

«Раніца.» — сказ: ён мае граматычную аснову з аднаго галоўнага члена (дзейніка), паведамляе пра з’яву і вымаўляецца з інтанацыяй завершанасці. «Ціхая раніца» без інтанацыі паведамлення — словазлучэнне: яно толькі называе прадмет і прымету. Калі ж вымавіць «Ціхая раніца.» як паведамленне, атрымаецца сказ з адным галоўным членам, развіты азначэннем.

Ці можа адзін і той жа сказ быць адначасова пытальным і клічным? Ці не супярэчаць гэтыя прыметы адна адной?

Зверыць разважанне

Не супярэчаць, бо гэта розныя прыметы. Мэта выказвання (паведаміць, спытаць, пабудзіць) і інтанацыя (клічны ці няклічны) вызначаюцца асобна. Сказ «І хіба можна ўстрымацца, у час касьбы не пакупацца?!» (Я. Колас) — пытальны па мэце і клічны па інтанацыі, таму ў канцы два знакі: ?!

У сказе «Маладзік да бярэзінкі туліцца, маладзенькія зоркі пасе» ёсць коска. Аднакласнік лічыць, што сказ складаны. Ці правы ён?

Зверыць разважанне

Не. Колькасць частак вызначаецца не коскамі, а граматычнымі асновамі. Тут адзін дзейнік (маладзік) і два аднародныя выказнікі (туліцца, пасе), якія аддзелены коскай. Аснова адна — сказ просты.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Сказ — асноўная адзінка сінтаксісу

    Ён фарміруе і перадае думку, эмоцыі, волевыяўленне, мае інтанацыйную і сэнсавую завершанасць.

  2. Граматычная сувязь

    Словы ў сказе звязаны канчаткамі, службовымі часцінамі мовы, парадкам слоў і паўзамі; на пісьме паўзы перадаюць знакі прыпынку.

  3. Граматычная аснова

    Звычайна гэта дзейнік і выказнік (туман рассцілаўся), але можа быць і адзін галоўны член: Раніца. Світае.

  4. Простыя і складаныя

    Адна граматычная аснова — сказ просты, дзве і болей — складаны. Коска яшчэ не азначае, што сказ складаны.

  5. Мэта выказвання

    Апавядальныя сказы паведамляюць, пытальныя заключаюць пытанне, пабуджальныя выражаюць просьбу, загад, параду, запрашэнне, пажаданне.

  6. Клічнасць і межы сказаў

    Клічным можа быць сказ любога віду па мэце выказвання. Межы сказаў вызначаем па граматычнай аснове і інтанацыі.

Памятка: разбор па кроках

Ці чыталі вы філасофскія казкі Алены Масла? — пытальны, няклічны, просты: адна граматычная аснова вы чыталі.

  1. Знайдзі граматычную аснову. Падкрэслі дзейнік і выказнік або адзін галоўны член і палічы асновы: адна — просты сказ, дзве і болей — складаны.
  2. Вызначы мэту выказвання. Сказ паведамляе (апавядальны), пытаецца (пытальны) ці пабуджае да дзеяння (пабуджальны)?
  3. Вызначы інтанацыю і знак. Калі сказ мае асаблівае эмацыянальнае гучанне, ён клічны — у канцы клічнік; інакш кропка або пытальнік.

Цяпер растлумач: Што робіць выказванне сказам і па якіх прыметах сказы адрозніваюцца паміж сабой?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое сказ?
2. Што ўваходзіць у граматычную аснову сказа?
3. Які сказ складаны?
4. Які сказ пабуджальны?
5. Што можа выражаць пабуджальны сказ?
6. Якія сказы называюцца клічнымі?
7. Які сказ пытальны клічны?
8. Што дапамагае правільна вызначыць межы сказаў?
9. У тэксце без знакаў «На Беларусі жывуць не толькі беларусы дзеці розных народаў знаходзілі тут свой прытулак» дзе праходзіць мяжа сказаў?
10. Якім знакам трэба закончыць сказ «Абавязкова прачытайце кнігу Людмілы Рублеўскай», калі ён вымаўляецца спакойна?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑