Двухсастаўныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 12. Парадак слоў у сказе

Даведваемся, які парадак слоў у беларускай мове лічыцца прамым, што такое інверсія, навошта яе выкарыстоўваюць і як ад парадку слоў залежыць сэнс выказвання.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

У працах вучняў сустрэліся сказы: «Сонца засланіла воблака. Лес асвятліў агеньчык». Ці адразу зразумела, што каго засланіла? Словы тыя самыя, але з-за іх месца ў сказе сэнс на хвіліну заблытваецца.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Які парадак слоў называецца прамым, які адваротным і як месца слова ў сказе ўплывае на яго сэнс?

01

Прамы парадак слоў

Парадак слоў — гэта размяшчэнне членаў сказа ў моўным выказванні.

У беларускай мове кожны член сказа мае сваё пэўнае месца. Дзейнік звычайна ставіцца перад выказнікам, дапасаванае азначэнне — перад паяснёным словам, недапасаванае азначэнне — пасля паяснёнага слова, акалічнасць спосабу дзеяння — перад выказнікам, а іншыя акалічнасці і дапаўненне — пасля выказніка. Такі парадак слоў называецца прамым.

Член сказаЯго месцаПрыклад
дзейнікперад выказнікамСонца ўзышло.
дапасаванае азначэннеперад паяснёным словамясны дзень
недапасаванае азначэннепасля паяснёнага словадзяўчынка з чорнымі вачыма
акалічнасць спосабу дзеянняперад выказнікамціха спаўзаў
дапаўненне, іншыя акалічнасціпасля выказнікавыйшаў на ганак
Паглядзім, як гэта працуе

Сонца засланіла воблака. Лес асвятліў агеньчык.

У назоўніках сонца, воблака, лес, агеньчык формы Н. і В. склонаў супадаюць, і пры прамым парадку першы з іх успрымаецца як дзейнік. Таму здаецца, што сонца засланіла воблака. Правільна: Воблака засланіла сонца. Агеньчык асвятліў лес.

02

Адваротны парадак — інверсія

У маўленні прамы парадак слоў можа парушацца. Змяненне прамога парадку слоў называецца адваротным парадкам слоў, або інверсіяй.

Член сказа, які стаіць на нязвыклым месцы, атрымлівае дадатковую сэнсавую і выяўленчую нагрузку. Параўн.: Дачка не магла так сказаць. — Не магла дачка так сказаць (узмацняецца сэнсавая роля выказніка ў другім сказе).

Паглядзім, як гэта працуе

Гэта правіла ведаюць нават першакласнікі. — Нават гэта правіла ведаюць першакласнікі.

Ад месца часціцы нават залежыць сэнсавы цэнтр сказа. У першым сказе вылучаецца дзейнік: правіла ведаюць нават самыя малодшыя. У другім — дапаўненне: першакласнікі ведаюць нават гэта (складанае) правіла.

03

Навошта патрэбна інверсія

Прамы парадак слоў часцей уласцівы для навуковага і афіцыйнага стыляў, а адваротны парадак — для мастацкага стылю: Прыляцела мушка дахаты, — аж у яе камарык насаты (М. Багдановіч).

Інверсія дазваляе: 1) выдзеліць найбольш важныя па сэнсе члены сказа; 2) перадаць пытанне і ўзмацніць эмацыянальную афарбоўку маўлення.

Так, у сказе Плыве, гудзе шум гулкі, будаўнічы… (Я. Купала) з дапамогай інверсіі ўзмацняецца сэнс галоўных членаў сказа і азначэння (параўн.: прамы парадак слоў: Гулкі будаўнічы шум плыве, гудзе…).

Асабліва часта інверсія сустракаецца ў паэтычным маўленні для стварэння меладычнасці, напеўнасці, рытмікі.

Паглядзім, як гэта працуе

Нікла жыццё ў шумным лесе,
Агаляўся твар зямлі,
І ляцелі ў паднябессі
З звонкім крыкам жураўлі. (Я. Колас)

Выказнікі (нікла, агаляўся, ляцелі) стаяць перад дзейнікамі. Дзеянні выходзяць на першы план, радкі гучаць напеўна і рытмічна.

Параўноўваем і заўважаем

Прамы і адваротны парадак слоў

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаПрамы парадакІнверсія
Месца дзейнікаперад выказнікамчаста пасля выказніка
Дзе часцейнавуковы і афіцыйны стылімастацкі стыль, паэзія
Што даенейтральнае паведамленневылучае важнае слова, узмацняе эмацыянальнасць
ПрыкладДачка не магла так сказаць.Не магла дачка так сказаць.
Прыклад з азначэннемГулкі будаўнічы шум плыве, гудзе.Плыве, гудзе шум гулкі, будаўнічы.
04

Парадак слоў і сэнс сказа

Ад парадку слоў можа залежаць сэнс выказвання (параўн.: Лес акружае балота і Балота акружае лес) і сінтаксічнае значэнне членаў сказа.

Параўн.: Ціхі, ясны дзень — сказ аднасастаўны (з галоўным членам сказа — дзейнікам), назыўны, развіты дапасаванымі азначэннямі. — Дзень ціхі, ясны — сказ двухсастаўны, неразвіты: ціхі, ясны тут ужо выказнікі.

Паглядзім, як гэта працуе

Вёска знаходзілася за два кіламетры ад горада. — Вёска знаходзілася кіламетры за два ад горада.

Калі лічэбнік стаіць пасля назоўніка, адлегласць становіцца прыблізнай: «каля двух кіламетраў». Перастаноўка двух слоў змяніла сэнс.

05

Памылкі ў парадку слоў

Парушэнне парадку слоў можа зрабіць сказ двухсэнсоўным або смешным: слова, якое стаіць не на сваім месцы, пачынае паясняць іншае слова.

  • Брат пасадзіў каліну разам з дзядулем. → Брат разам з дзядулем пасадзіў каліну.
  • Што гэтыя мастацкія прыёмы дапамагаюць перадаць аўтару? → Што аўтару дапамагаюць перадаць гэтыя мастацкія прыёмы?
  • …ёсць біжутэрыя для жанчын замежнай вытворчасці. → …ёсць біжутэрыя замежнай вытворчасці для жанчын.
Паглядзім, як гэта працуе

Хлопчык азірнуўся назад і ўбачыў на галаву вышэйшага за яго крыўдзіцеля. → Хлопчык азірнуўся і ўбачыў крыўдзіцеля, вышэйшага за яго на галаву.

Словы на галаву трэба паставіць побач з тым, што яны паясняюць (вышэйшага на галаву). А слова назад лішняе: азірнуцца можна толькі назад.

Прасочваем шлях

Як вызначыць парадак слоў у сказе

  1. Знаходзім граматычную аснову

    Вызначаем дзейнік і выказнік па сэнсе, а не па месцы ў сказе.

    Ішла над ціхім лесам поўня: поўня ішла.

  2. Правяраем месца дзейніка

    Дзейнік пасля выказніка — прыкмета інверсіі.

    Выказнік ішла стаіць перад дзейнікам поўня.

  3. Правяраем даданыя члены

    Дапасаванае азначэнне — перад словам, дапаўненне і акалічнасці (акрамя спосабу дзеяння) — пасля выказніка.

    Расы чакалі верасы: дапаўненне расы стаіць перад выказнікам.

  4. Робім вывад пра ролю

    Інверсія вылучае словы і стварае напеўнасць, рытм.

    У радках Р. Барадуліна інверсія стварае напеўнасць верша.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Прамы ці адваротны парадак

Вызначы, які парадак слоў у сказе. У картках з варыянтамі выберы правільны адказ на пытанне ў дужках.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Тыя самыя словы, але іншы парадак — і сэнс ужо іншы. Паразважай.

Практ. 93. Чаму ў сказах «Сонца засланіла воблака» і «Лес асвятліў агеньчык» узнікае часовае непаразуменне, а ў сказе «Хмара засланіла сонца» — не?

Зверыць разважанне

У словах сонца, воблака, лес, агеньчык формы назоўнага і вінавальнага склонаў супадаюць, і адрозніць дзейнік ад дапаўнення па канчатку немагчыма. Тады дзейнікам мы ўспрымаем слова, якое стаіць перад выказнікам. У сказе «Хмара засланіла сонца» дапамагае канчатак: хмара — Н. скл., а калі б яна была дапаўненнем, было б хмару. Таму пры супадзенні форм асабліва важна захоўваць прамы парадак слоў.

Чаму М. Багдановіч піша «Прыляцела мушка дахаты», а не «Мушка прыляцела дахаты»? Ці можна было б так напісаць у навуковым артыкуле?

Зверыць разважанне

Выказнік на пачатку сказа вылучае само дзеянне і надае радку казачную, напеўную інтанацыю — гэта прыкмета мастацкага стылю. У навуковым і афіцыйным стылях пераважае прамы парадак слоў: там важна нейтральнае і дакладнае паведамленне, а не выяўленчасць. Таму ў навуковым тэксце было б: «Мушка прыляцела дахаты».

«Аксамітны летні вечар» і «Вечар летні, аксамітны» — словы аднолькавыя. Ці аднолькавыя гэта сказы?

Зверыць разважанне

Не. У першым сказе прыметнікі стаяць перад назоўнікам і з’яўляюцца азначэннямі: гэта аднасастаўны назыўны сказ, які называе з’яву. У другім прыметнікі стаяць пасля назоўніка і сталі выказнікамі, якія сцвярджаюць прымету вечара: сказ двухсастаўны неразвіты. Ад парадку слоў залежыць сінтаксічная роля членаў сказа.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што такое парадак слоў

    Гэта размяшчэнне членаў сказа ў моўным выказванні.

  2. Прамы парадак

    Дзейнік перад выказнікам, дапасаванае азначэнне перад словам, недапасаванае — пасля, акалічнасць спосабу дзеяння перад выказнікам, іншыя акалічнасці і дапаўненне — пасля.

  3. Інверсія

    Змяненне прамога парадку слоў называецца адваротным парадкам, або інверсіяй. Слова на нязвыклым месцы атрымлівае дадатковую сэнсавую нагрузку.

  4. Стылі

    Прамы парадак часцей у навуковым і афіцыйным стылях, адваротны — у мастацкім, асабліва ў паэзіі.

  5. Сэнс і роля членаў сказа

    Лес акружае балота — Балота акружае лес; Ціхі, ясны дзень (аднасастаўны) — Дзень ціхі, ясны (двухсастаўны).

  6. Без двухсэнсоўнасці

    Слова ставім побач з тым, якое яно паясняе: Брат разам з дзядулем пасадзіў каліну.

Памятка: разбор па кроках

Ішла над ціхім лесам поўня (Р. Барадулін) — выказнік стаіць перад дзейнікам: адваротны парадак слоў, інверсія.

  1. Знайдзі граматычную аснову. Вызначы дзейнік і выказнік па сэнсе і пытаннях, а не па іх месцы ў сказе.
  2. Параўнай з прамым парадкам. Ці стаіць дзейнік перад выказнікам, дапасаванае азначэнне — перад словам, дапаўненне — пасля выказніка?
  3. Растлумач ролю парадку. Калі парадак адваротны, вызнач, якое слова вылучаецца і навошта аўтар выкарыстаў інверсію.

Цяпер растлумач: Які парадак слоў называецца прамым, які адваротным і як месца слова ў сказе ўплывае на яго сэнс?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое парадак слоў?
2. Дзе пры прамым парадку слоў стаіць дапасаванае азначэнне?
3. Дзе пры прамым парадку слоў стаіць акалічнасць спосабу дзеяння?
4. Што называецца інверсіяй?
5. У якім сказе адваротны парадак слоў?
6. Для якога стылю найбольш характэрны адваротны парадак слоў?
7. Што НЕ з’яўляецца задачай інверсіі?
8. У якой пары сказаў ад парадку слоў змяняецца сэнс выказвання?
9. Чым сказ «Дзень ціхі, ясны» адрозніваецца ад «Ціхі, ясны дзень»?
10. Які сказ пабудаваны без памылкі ў парадку слоў?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑