Двухсастаўныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 13. Лагічны націск (азнаямленне)

Знаёмімся з лагічным націскам, паўтараем, з чаго складаецца інтанацыя, і вучымся вымаўляць апавядальныя, пытальныя і пабуджальныя сказы з правільнай інтанацыяй.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Мама пытаецца: «Ты з’еў суп?» Калі мацней вымавіць ты, яна хоча ведаць, хто менавіта з’еў. Калі вылучыць суп — ці не з’еў ты замест яго пірожнае. Словы тыя самыя, а пытанні розныя: усё вырашае лагічны націск.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое лагічны націск і як інтанацыя дапамагае перадаць сэнс выказвання?

01

Лагічны націск

Лагічны націск — асобае ўзмацненне голасу на самым значным слове ці спалучэнні слоў у межах сказа. У падручніку ён абазначаецца знакам ІІ над словам, тут — вылучэннем.

  1. Дзядзька едзе ў Вільню.
  2. Дзядзька едзе ў Вільню.
  3. Дзядзька едзе ў Вільню.

У першым сказе паведамляецца, што едзе дзядзька, а не хто іншы; у другім — што дзядзька едзе, а не ідзе пехатой; у трэцім — што едзе ў Вільню, а не куды-небудзь у іншае месца.

Калі лагічны націск падае на слова, якое стаіць у пачатку або сярэдзіне сказа, то інтанацыя становіцца больш напружанай, а сам лагічны націск — больш моцным.

Уменне выдзяляць голасам найбольш значнае ў сказе — неабходная ўмова выразнага вуснага маўлення.

02

Інтанацыя і яе элементы

Сродкам вуснага маўлення, які служыць для перадачы сэнсу выказвання, а таксама пачуццяў і настрою моўцы, з’яўляецца інтанацыя.

Асноўнымі элементамі інтанацыі з’яўляюцца: паўза, лагічны націск, мелодыка (павышэнне ↗ і паніжэнне ↘ голасу).

ПаметаШто абазначае
/кароткая паўза
//больш доўгая паўза
ІІлагічны націск
↗ ↘павышэнне і паніжэнне голасу
Паглядзім, як гэта працуе

↗ Чалавек без дабрыні // — ↘ без вады калодзеж (М. Пазнякоў).

Першая частка вымаўляецца з павышэннем голасу, на месцы працяжніка робіцца паўза, другая частка — з паніжэннем голасу. Так інтанацыя падкрэслівае параўнанне.

03

Апавядальныя і пытальныя сказы

Апавядальныя сказы характарызуюцца спакойнай апавядальнай інтанацыяй: састаў дзейніка вымаўляецца з павышэннем тону, паміж дзейнікам і выказнікам робіцца невялікая паўза, састаў выказніка вымаўляецца з паніжэннем голасу.

Напрыклад: ↗ Лёгкі вецер / нясе пах ↘ спелай збажыны (Я. Сіпакоў). ↗ Жыццё // — ↘ гэта мудрасць (Прыказка).

Пытальныя сказы характарызуюцца павышэннем тону на слове, у якім заключаецца пытанне.

Паглядзім, як гэта працуе

Вы едзеце ↗ ў вёску? Вы ↗ едзеце ў вёску? ↗ Вы едзеце ў вёску?

Голас павышаецца на тым слове, пра якое пытаемся: куды едзеце (у вёску ці ў горад)? ці едзеце (а не ідзяце пешшу)? ці менавіта вы едзеце?

04

Пабуджальныя сказы

Пабуджальныя сказы, у якіх змяшчаецца загад, вымаўляюцца высокім тонам, з вялікім напружаннем: Слухаць маю каманду! Без каманды не страляць! (І. Шамякін).

Сказы, у якіх змяшчаюцца парада, просьба або пажаданне, вымаўляюцца больш нізкім тонам, з меншым напружаннем: Ну, а цяпер, дзеткі, ідзіце абедаць. Па абедзе збярыцеся і прынясіце свае кнігі (Я. Колас).

Паглядзім, як гэта працуе

Зачыні акно! — Зачыні, калі ласка, акно.

Першы сказ — загад: высокі тон, моцнае напружанне, у канцы клічнік. Другі — просьба: тон ніжэйшы, спакойны, у канцы кропка.

Параўноўваем і заўважаем

Інтанацыя сказаў па мэце выказвання

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Від сказаЯк вымаўляеццаПрыклад
Апавядальныспакойна: састаў дзейніка з павышэннем тону, паўза, састаў выказніка з паніжэннемЛёгкі вецер / нясе пах спелай збажыны.
Пытальныпавышэнне тону на слове, у якім заключаецца пытаннеВы едзеце ↗ ў вёску?
Пабуджальны: загадвысокім тонам, з вялікім напружаннемБез каманды не страляць!
Пабуджальны: парада, просьбабольш нізкім тонам, з меншым напружаннемНу, а цяпер, дзеткі, ідзіце абедаць.
05

Паметы для выразнага чытання

Каб падрыхтавацца да выразнага чытання, у тэксце абазначаюць паўзы, лагічны націск і інтанацыю (павышэнне і паніжэнне голасу).

Паўза звычайна робіцца на месцы знакаў прыпынку і паміж саставам дзейніка і саставам выказніка. Лагічны націск падае на словы, якія супрацьпастаўляюцца па сэнсе.

Паглядзім, як гэта працуе

Як ↗ «дай» // — то ↘ недачувае, // як ↗ «на» // — то абедзве рукі / ↘ працягвае (Прыказка).

Лагічны націск падае на словы, якія супрацьпастаўляюцца: дай — на, недачувае — рукі працягвае. Першая частка кожнай палавіны вымаўляецца з павышэннем голасу, другая — з паніжэннем; на месцы працяжнікаў і коскі — паўзы.

Прасочваем шлях

Як падрыхтаваць сказ да выразнага чытання

  1. Вызначаем мэту выказвання

    Ад віду сказа залежыць агульная інтанацыя.

    Чалавек без радзімы — што птушка без крылаў: апавядальны сказ, спакойная інтанацыя.

  2. Знаходзім паўзы

    Паўза — на месцы знакаў прыпынку і паміж саставам дзейніка і саставам выказніка.

    Чалавек без радзімы // — што птушка без крылаў.

  3. Ставім лагічны націск

    Вылучаем самае значнае слова: часта гэта словы, якія супрацьпастаўляюцца.

    Націск на радзімы і крылаў: без радзімы — без крылаў.

  4. Абазначаем мелодыку

    Першая частка — з павышэннем голасу, апошняя — з паніжэннем.

    ↗ Чалавек без радзімы // — ↘ што птушка без крылаў.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Інтанацыя і лагічны націск

Размяркуй пабуджальныя сказы: загад вымаўляецца высокім тонам, з вялікім напружаннем, а парада, просьба, пажаданне — больш нізкім тонам, з меншым напружаннем. У картках з варыянтамі адкажы на пытанне ў дужках.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Голас умее тое, чаго не ўмеюць літары. Паразважай, як сэнс залежыць ад інтанацыі.

Практ. 103. Чаму на пытанне «Мінулай восенню ваш клас праводзіў віктарыну „Люблю мой край“?» можна даць аж сем розных адказаў?

Зверыць разважанне

Пытанне можна вымавіць з лагічным націскам на кожным з сямі значных кампанентаў: мінулай, восенню, ваш, клас, праводзіў, віктарыну, «Люблю мой край». Вылучанае слова паказвае, што менавіта цікавіць таго, хто пытаецца, і адказ павінен датычыць менавіта гэтага: «Не, пазамінулай», «Не, вясной», «Не, паралельны клас» і г. д. Значыць, лагічны націск — сродак, які мяняе сэнс выказвання без змены слоў.

Чаму, паводле падручніка, лагічны націск на слове ў пачатку або сярэдзіне сказа гучыць мацней і робіць інтанацыю больш напружанай?

Зверыць разважанне

Пры спакойным апавяданні самае важнае, новае паведамляецца ў канцы сказа, і голас там натуральна паніжаецца. Калі ж трэба вылучыць слова ў пачатку ці сярэдзіне, голас павінен «перамагчы» звычайную інтанацыю: таму націск становіцца мацнейшым, а ўся інтанацыя — больш напружанай.

На пісьме лагічны націск не чуваць. Якімі сродкамі можна перадаць яго ў пісьмовым тэксце?

Зверыць разважанне

1) Парадкам слоў — інверсіяй: слова на нязвыклым месцы атрымлівае дадатковую сэнсавую нагрузку (Не магла дачка так сказаць). 2) Часціцамі толькі, нават, менавіта, якія вылучаюць слова (Толькі я прачытаў гэты верш). 3) Шрыфтам — тлустым ці курсівам, як у практыкаваннях падручніка.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Лагічны націск

    Гэта асобае ўзмацненне голасу на самым значным слове ці спалучэнні слоў у межах сказа.

  2. Сэнс залежыць ад націску

    Дзядзька едзе ў Вільню: вылучаем дзядзька, едзе або ў Вільню — і паведамляем пра розныя рэчы.

  3. Пачатак і сярэдзіна сказа

    Калі лагічны націск падае на слова ў пачатку або сярэдзіне сказа, інтанацыя больш напружаная, а націск больш моцны.

  4. Элементы інтанацыі

    Паўза, лагічны націск, мелодыка — павышэнне ↗ і паніжэнне ↘ голасу.

  5. Інтанацыя па мэце выказвання

    Апавядальны — спакойна; пытальны — павышэнне тону на слове з пытаннем; загад — высокім тонам, просьба — больш нізкім.

  6. Выразнае маўленне

    Уменне выдзяляць голасам найбольш значнае ў сказе — неабходная ўмова выразнага вуснага маўлення.

Памятка: разбор па кроках

Дзядзька едзе ў Вільню — лагічны націск на выказніку: дзядзька едзе, а не ідзе пехатой.

  1. Зразумей сэнс. Вызнач, што ў выказванні самае важнае: хто, што робіць, дзе, калі, як.
  2. Пастаў лагічны націск. Вылучы голасам слова, якое нясе галоўны сэнс; часта гэта словы, што супрацьпастаўляюцца.
  3. Вымаві з правільнай інтанацыяй. Зрабі паўзы на месцы знакаў прыпынку, павысь або панізь голас у адпаведнасці з мэтай выказвання.

Цяпер растлумач: Што такое лагічны націск і як інтанацыя дапамагае перадаць сэнс выказвання?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое лагічны націск?
2. Што паведамляецца ў сказе «Дзядзька едзе Ў ВІЛЬНЮ» з лагічным націскам на словах «ў Вільню»?
3. Што адбываецца, калі лагічны націск падае на слова ў пачатку або сярэдзіне сказа?
4. Што з’яўляецца асноўнымі элементамі інтанацыі?
5. Як вымаўляецца апавядальны сказ?
6. Чым характарызуюцца пытальныя сказы?
7. Які сказ вымаўляецца высокім тонам, з вялікім напружаннем?
8. На якое пытанне адказвае сказ «Яна гэта ПРАКТЫКАВАННЕ выканала хутка»?
9. На якія словы падае лагічны націск у прыказцы «Як „дай“ — то недачувае, як „на“ — то абедзве рукі працягвае»?
10. Што абазначае памета // пры падрыхтоўцы да выразнага чытання?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑