Двухсастаўныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 14. Двухсастаўныя сказы

Даведваемся, якія сказы называюцца двухсастаўнымі, чым развітыя сказы адрозніваюцца ад неразвітых, што такое састаў дзейніка і састаў выказніка і якую ролю простыя сказы адыгрываюць у тэксце.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Паведамленне ў чаце пасля матча: «Свісток. Мяч у гульні. Максім прарваўся. Удар! Гол!» Пяць кароткіх выказванняў — і ўсё бачна, як у кіно. А калі дапоўніць: «Наш нападнік Максім імкліва прарваўся да варот», — з’яўляюцца падрабязнасці.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія сказы называюцца двухсастаўнымі і чым развіты двухсастаўны сказ адрозніваецца ад неразвітага?

01

Двухсастаўныя сказы

У кожным сказе ёсць граматычны цэнтр — граматычная аснова, ролю якой выконваюць галоўныя члены сказа — дзейнік і выказнік: Над зямлёю распасцёрся ясны купал бяздоннага неба (Я. Колас).

Сказы, граматычная аснова якіх складаецца з дзейніка і выказніка, называюцца двухсастаўнымі: Пахне спелай антонаўкай восеньскі сад (М. Лужанін).

Нагадаем: граматычная аснова можа складацца і з аднаго галоўнага члена (Раніца. Світае.) — такія сказы аднасастаўныя, іх вывучым пазней.

Паглядзім, як гэта працуе

Пахне спелай антонаўкай восеньскі сад.

Дзейнік — сад (што?), выказнік — пахне (што робіць?). Ёсць абодва галоўныя члены — сказ двухсастаўны. Дзейнік стаіць пасля выказніка, але гэта не мяняе яго ролі.

02

Развітыя і неразвітыя сказы

Двухсастаўны сказ, які складаецца толькі з дзейніка і выказніка, называецца неразвітым: Птушкі шчабечуць. Сонца прыгравае.

Двухсастаўны сказ, у склад якога, апрача дзейніка і выказніка, уваходзяць даданыя члены сказа, называецца развітым: Зазірае ў вокны месячык двурогі (Я. Колас).

Гавары правільна! Запомніце націск: разві́ты сказ, развіта́я культура, развіты́ чалавек. Каб утварыць з такога словазлучэння неразвіты сказ, прыметнік ставяць пасля назоўніка: Чалавек развіты.

Паглядзім, як гэта працуе

Лес прытаіўся, заціх. — Начны туман ціха спаўзаў на зямлю (С. Тарасаў).

У першым сказе толькі дзейнік (лес) і выказнікі (прытаіўся, заціх) — сказ неразвіты. У другім ёсць азначэнне начны і акалічнасці ціха, на зямлю — сказ развіты.

03

Састаў дзейніка і састаў выказніка

Двухсастаўныя развітыя сказы маюць два саставы — састаў дзейніка і састаў выказніка.

Залежнасць паміж галоўнымі і даданымі членамі сказа можна бачыць з наступнай схемы:

Састаў дзейнікаСастаў выказніка
дзейнік ⟷⟷ выказнік
↓ азначэнне, прыдатак↓ акалічнасць, дапаўненне

Дзейнік і выказнік залежаць адзін ад аднаго, таму іх звязвае стрэлка ў абодва бакі. Даданыя члены залежаць ад галоўных: пытанне ставіцца ад галоўнага члена да даданага, таму стрэлка аднанакіраваная.

Паглядзім, як гэта працуе

Зазірае ў вокны месячык двурогі (Я. Колас).

Састаў дзейніка: месячык (дзейнік) двурогі (азначэнне). Састаў выказніка: зазірае ў вокны (выказнік зазірае і акалічнасць месца ў вокны).

Параўноўваем і заўважаем

Развіты і неразвіты двухсастаўны сказ

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаНеразвітыРазвіты
Складтолькі дзейнік і выказнікдзейнік, выказнік і даданыя члены
Саставыдзейнік і выказніксастаў дзейніка і састаў выказніка
ПрыкладПтушкі шчабечуць.Зазірае ў вокны месячык двурогі.
Яшчэ прыкладЛес прытаіўся, заціх.Кастусёк павярнуўся на кліч.
04

Вертыкальная схема сказа

Будову сказа зручна паказаць вертыкальнай схемай: уверсе — граматычная аснова, ніжэй — даданыя члены з пытаннямі ад тых слоў, ад якіх яны залежаць.

Паглядзім, як гэта працуе

Пад абрывістым берагам ціха булькала вада.

булькала ⟷ вада (дзейнік выражаны назоўнікам)
булькала (дзе?) пад берагам; (як?) ціха
берагам (якім?) абрывістым

Звычайна дзейнік стаіць перад выказнікам і называе вядомае, тое, пра што гаворыцца. Калі ж дзейнік паведамляе новае, яго ставяць пасля выказніка. У прыкладзе вышэй новае — менавіта вада, таму дзейнік стаіць у канцы сказа.

05

Простыя сказы ў тэксце

Простыя сказы могуць актуалізаваць дынаміку дзеяння, экспрэсіўна характарызуючы яго (Л. Яўдошына).

Кожны кароткі просты сказ акцэнтуе асобны рух, і тэкст становіцца падобным да кадраў фільма. Такія сказы дарэчы ў аўтарскіх рэмарках п’есы: Што тут усчалося! Лямант! Гармідар! А тым часам Музыка выйшаў наперад… (У. Ягоўдзік).

Паглядзім, як гэта працуе

І кінуў адзін яблык. Ён апісаў над Кастуськом дугу (пералёт!) і мякка ўпаў на пясок. Кастусёк павярнуўся на кліч. Паляцеў другі яблык. Хлопец не крануўся (Ф. Янкоўскі).

Простыя сказы перадаюць змену дзеянняў амаль з кінематаграфічнай дакладнасцю. Жэсты герояў самі паказваюць зневажальную самаўпэўненасць дарослага і годнасць падлетка — аўтару не трэба нічога ацэньваць.

Прасочваем шлях

Як разабраць двухсастаўны сказ

  1. Знаходзім дзейнік

    Ставім пытанне хто? або што? і правяраем, пра каго ці пра што гаворыцца.

    Шырокі шлях пралёг паміж палёў: што? — шлях.

  2. Знаходзім выказнік

    Пытаемся, што гаворыцца пра дзейнік.

    Шлях што зрабіў? — пралёг.

  3. Вызначаем, ці развіты сказ

    Ці ёсць іншыя словы, акрамя граматычнай асновы?

    Ёсць шырокі, паміж палёў — сказ развіты.

  4. Дзелім на саставы

    Да саставу дзейніка адносяцца словы, што залежаць ад дзейніка, да саставу выказніка — ад выказніка.

    Састаў дзейніка: шырокі шлях. Састаў выказніка: пралёг паміж палёў.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Развіты ці неразвіты сказ

Размяркуй двухсастаўныя сказы: неразвіты складаецца толькі з дзейніка і выказніка, развіты мае яшчэ і даданыя члены. У картках з варыянтамі адкажы на пытанне ў дужках.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Двухсастаўны сказ — як дом на двух апорах. Паразважай, як ён пабудаваны.

Практ. 109. Чаму на схеме дзейнік і выказнік спалучаюцца рознанакіраванымі стрэлкамі, а даданыя члены — аднанакіраванымі?

Зверыць разважанне

Дзейнік і выказнік — галоўныя члены, яны ўзаемна залежаць: выказнік узгадняецца з дзейнікам (птушкі шчабечуць, сонца прыгравае), а дзейнік без выказніка не ўтварае паведамлення. Даданы член залежыць ад аднаго галоўнага: пытанне ставіцца толькі ад галоўнага слова да залежнага (булькала як? — ціха), наадварот пытанне не ставіцца. Таму стрэлка аднанакіраваная.

Практ. 108. Чаму Ф. Янкоўскі ў эпізодзе з яблыкамі ўжывае кароткія простыя сказы і зусім не ацэньвае ўчынак суседа?

Зверыць разважанне

Кожны просты сказ паказвае адно дзеянне: кінуў, упаў, павярнуўся, не крануўся. Узнікае амаль кінематаграфічная дакладнасць, і чытач сам бачыць характары: самаўпэўненасць дарослага і годнасць хлопчыка, які не нагнуўся па яблыкі. Экспрэсія дзеяння замяняе ацэнку, таму аўтарскія словы пра «добрае» ці «дрэннае» тут лішнія.

У падручніку сказана: «У кожным сказе ёсць граматычны цэнтр — граматычная аснова, ролю якой выконваюць галоўныя члены сказа — дзейнік і выказнік». Ці можна сказаць, што ў кожным сказе ёсць абодва галоўныя члены?

Зверыць разважанне

Не. Граматычная аснова ёсць у кожным сказе, але ў двухсастаўным яна складаецца з дзейніка і выказніка, а ў аднасастаўным — з аднаго галоўнага члена: Раніца. Світае. Лямант! Таму правільней сказаць: ролю граматычнай асновы выконваюць галоўныя члены сказа — абодва або адзін з іх.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Граматычная аснова

    Граматычны цэнтр сказа; у двухсастаўным сказе гэта дзейнік і выказнік.

  2. Двухсастаўны сказ

    Сказ, граматычная аснова якога складаецца з дзейніка і выказніка: Пахне спелай антонаўкай восеньскі сад.

  3. Неразвіты сказ

    Складаецца толькі з дзейніка і выказніка: Птушкі шчабечуць. Сонца прыгравае.

  4. Развіты сказ

    Мае, апрача дзейніка і выказніка, даданыя члены: Зазірае ў вокны месячык двурогі.

  5. Два саставы

    Ад дзейніка залежаць азначэнне і прыдатак, ад выказніка — акалічнасць і дапаўненне; дзейнік і выказнік узаемазвязаны.

  6. Простыя сказы ў тэксце

    Кароткія простыя сказы перадаюць дынаміку дзеяння, як кадры фільма; дарэчы ў апавяданні і ў рэмарках п’есы.

Памятка: разбор па кроках

Месячык двурогі зазірае ў вокны — двухсастаўны развіты сказ: састаў дзейніка месячык двурогі, састаў выказніка зазірае ў вокны.

  1. Знайдзі граматычную аснову. Вызначы дзейнік (хто? што?) і выказнік (што гаворыцца пра дзейнік?).
  2. Вызнач, ці развіты сказ. Калі, апрача дзейніка і выказніка, ёсць даданыя члены, сказ развіты; калі няма — неразвіты.
  3. Падзялі сказ на саставы. Словы, якія залежаць ад дзейніка, — састаў дзейніка; словы, якія залежаць ад выказніка, — састаў выказніка.

Цяпер растлумач: Якія сказы называюцца двухсастаўнымі і чым развіты двухсастаўны сказ адрозніваецца ад неразвітага?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Які сказ называецца двухсастаўным?
2. Які двухсастаўны сказ называецца неразвітым?
3. Які сказ двухсастаўны развіты?
4. Што ўваходзіць у састаў дзейніка?
5. Які сказ двухсастаўны неразвіты?
6. Які састаў выказніка ў сказе «Рыжая восень ходзіць між сосен»?
7. На які склад падае націск у тэрміне «развіты сказ»?
8. Якім членам сказа з’яўляецца слова грукат у сказе «Здалёк пачуўся ціхі, нарастаючы грукат капытоў»?
9. Што дазваляюць перадаць кароткія простыя сказы ў мастацкім тэксце?
10. Чаму ў сказе «Пахне спелай антонаўкай восеньскі сад» дзейнік стаіць у канцы?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑