Даведваемся, што такое дзейнік, на якія пытанні ён адказвае і якімі часцінамі мовы і спалучэннямі слоў можа выражацца.
У школьнай газеце два загалоўкі: «Тры перамогі нашай каманды» і «Вучыцца — заўсёды цікава». У першым галоўнае слова — назоўнік, а ў другім пра «вучыцца» гаворыцца так, нібы гэта прадмет. Дзейнікам можа быць не толькі назоўнік.
Што называецца дзейнікам і якімі спосабамі ён можа быць выражаны?
Дзейнік — галоўны член сказа, які абазначае прадмет маўлення і адказвае на пытанне назоўнага склону хто? або што?
Дзейнік адказвае на агульнае пытанне: аб кім? (аб чым?) гаворыцца ў сказе?
Дзейнік можа выражацца рознымі часцінамі мовы, а таксама непадзельнымі словазлучэннямі.
Чайка над хваляй сівой закрычала (А. Вялюгін).
Аб кім гаворыцца ў сказе? — Аб чайцы. Чайка — дзейнік, называе прадмет маўлення і адказвае на пытанне хто?
Часцей за ўсё дзейнік выражаецца назоўнікам, займеннікам, лічэбнікам у назоўным склоне.
Снежны пыл, падхоплены ветрам, узнімаўся над зямлёй (Л. Дайнека).
Што ўзнімалася? — пыл. Дзейнік выражаны назоўнікам у Н. скл. Азначэнні ўзгадняюцца з ім у родзе: пыл (м. р.) — снежны, падхоплены.
Звярніце ўвагу! Род некаторых назоўнікаў у беларускай і рускай мовах не супадае: густы цень, рэзкі боль, салдацкі шынель — назоўнікі мужчынскага роду.
Дзейнік можа выражацца часцінамі мовы, якія ўжываюцца ў значэнні назоўніка ў Н. скл.: прыметнікам, дзеепрыметнікам, прыслоўем, прыназоўнікам, злучнікам, выклічнікам.
| Часціна мовы | Прыклад |
|---|---|
| прыметнік | Паляўнічы сядзеў каля вогнішча. |
| дзеепрыметнік | Добра завучанае ніколі не забудзецца. |
| прыслоўе | Прыйшло і паслязаўтра. |
| прыназоўнік, злучнік | Над — прыназоўнік, а ці — злучнік. |
| выклічнік | Аднекуль данеслася гучнае «ау». |
Хутка над зялёнаю прысадай прагучыць зязюльчына «ку-ку» (Е. Лось).
Што прагучыць? — «ку-ку». Гукапераймальнае слова ўжыта ў значэнні назоўніка і стала дзейнікам; ад яго залежыць азначэнне зязюльчына.
Дзейнік можа выражацца неазначальнай формай дзеяслова: Займацца спортам вельмі карысна.
Дзейнік можа выражацца фразеалагізмам: Стаяла цёплае бабіна лета.
Вучыцца ніколі не позна (Прыказка). На жыццёвым шляху кожнага чалавека трапляюцца свае гордзіевы вузлы (А. Карпюк).
Што не позна? — вучыцца: дзейнік выражаны неазначальнай формай дзеяслова. Што трапляецца? — гордзіевы вузлы: фразеалагізм (заблытаныя, цяжкія справы) з’яўляецца адным членам сказа — дзейнікам.
Дзейнік можа выражацца сінтаксічна несвабоднымі словазлучэннямі, якія з’яўляюцца адным членам сказа.
Часта такі дзейнік — спалучэнне лічэбніка ў Н. скл. з назоўнікам у Р. скл.: двое сыноў, трое вучняў, пяць шахматыстаў. Памятайце, што не ўсе назоўнікі спалучаюцца са зборнымі лічэбнікамі: двое дзяцей, трое куранят, двое нажніц, але дзве жанчыны, дзве сяброўкі.
Міхась з Алесем пайшлі ў грыбы. — Міхась пайшоў з Алесем у грыбы.
У першым сказе дзейнік — словазлучэнне Міхась з Алесем, таму выказнік у множным ліку. У другім дзейнік — толькі Міхась, а з Алесем — дапаўненне.
| Спосаб выражэння | Прыклад |
|---|---|
| Назоўнік, займеннік, лічэбнік у Н. скл. | Над лугам слаўся густы туман. |
| Часціна мовы ў значэнні назоўніка | Паляўнічы сядзеў каля вогнішча. |
| Неазначальная форма дзеяслова | Займацца спортам вельмі карысна. |
| Фразеалагізм | Стаяла цёплае бабіна лета. |
| Сінтаксічна несвабоднае словазлучэнне | Міхась з Алесем пайшлі ў грыбы. |
Аб кім? (аб чым?) гаворыцца ў сказе?
Павучкі плялі белае павуцінне: аб кім? — аб павучках.
Дзейнік адказвае на пытанне хто? або што?
Хто? — павучкі (форма Н. скл.).
Ці адно гэта слова, ці непадзельнае словазлучэнне або фразеалагізм?
Адно слова — павучкі.
Часціна мовы ці спалучэнне слоў.
Дзейнік выражаны назоўнікам у Н. скл.
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Мільёны франтавікоў уведалі на вайне вялікае пачуццё братэрства (В. Быкаў) — дзейнік выражаны сінтаксічна несвабодным словазлучэннем.
Задача 1. Практ. 113. Напішы 4 сказы пра свой клас для школьнай газеты так, каб дзейнікі былі выражаны рознымі спосабамі: займеннікам, спалучэннем лічэбніка з назоўнікам, неазначальнай формай дзеяслова і фразеалагізмам.
Мы ўпершыню паехалі на экскурсію ў Мірскі замак. Пяцёра вучняў выступілі на раённай алімпіядзе. Дапамагаць адзін аднаму — традыцыя нашага класа. Бабіна лета стаяла ўвесь верасень.
Праверце дзейнікі: мы (займеннік), пяцёра вучняў (лічэбнік + назоўнік у Р. скл.), дапамагаць (неазначальная форма), бабіна лета (фразеалагізм). Перад выказнікам-назоўнікам пасля неазначальнай формы стаіць працяжнік.
Задача 2. Практ. 114. Ты складаеш спіс удзельнікаў спартыўнага свята. Утвары словазлучэнні лічэбнік + назоўнік і ўжыві іх як дзейнікі ў 3 сказах: двое / два (сыны), трое (шахматысты), дзве (сяброўкі).
Двое сыноў нашага трэнера выступаюць у эстафеце. Трое шахматыстаў з 8 «А» правядуць сеанс адначасовай гульні. Дзве сяброўкі з 8 «Б» прыйдуць з плакатамі.
Праверце: зборныя лічэбнікі (двое, трое) ужываюцца з назвамі асоб мужчынскага полу і дзяцей; з назвамі асоб жаночага полу — толькі дзве: дзве сяброўкі.
Задача 3. Малодшы брат пытаецца, ці можа дзейнікам быць слова «хутка». Растлумач яму на прыкладзе, калі слова іншай часціны мовы становіцца дзейнікам.
Звычайна хутка — прыслоўе і адказвае на пытанне як? (бегае хутка). Але калі мы гаворым пра само слова, яно ўжываецца ў значэнні назоўніка: «Хутка» — прыслоўе. Тут хутка адказвае на пытанне што? і з’яўляецца дзейнікам, як у падручніку: Над — прыназоўнік, а ці — злучнік.
Праверце: дзейнік вызначаем па пытанні хто? або што? і па сэнсе, а не толькі па часціне мовы.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Вызначы, чым выражаны дзейнік (ён пазначаны ў дужках), і перанясі сказ у патрэбную групу.
Дзейнікам можа стаць амаль любое слова. Паразважай, ад чаго гэта залежыць.
«Над — прыназоўнік, а ці — злучнік». Прыназоўнікі і злучнікі — службовыя часціны мовы, яны не бываюць членамі сказа. Чаму ж тут яны — дзейнікі?
Тут словы над і ці ўжыты не ў сваёй звычайнай ролі, а як назвы саміх сябе: мы гаворым пра слова над як пра прадмет. У такім выпадку яны ўжываюцца ў значэнні назоўніка ў Н. скл., адказваюць на пытанне што? і называюць прадмет маўлення. Таму яны і выконваюць ролю дзейніка. Тое самае адбываецца з выклічнікам «ау» ці гукапераймальным «ку-ку».
Параўнай: «Міхась з Алесем пайшлі ў грыбы» і «Міхась пайшоў з Алесем у грыбы». Чаму ў першым сказе выказнік у множным ліку, а ў другім — у адзіночным?
У першым сказе дзейнік — сінтаксічна несвабоднае словазлучэнне Міхась з Алесем: абодва хлопцы аднолькава выконваюць дзеянне, таму выказнік у множным ліку. У другім сказе дзейнік — толькі Міхась, а з Алесем — дапаўненне (пайшоў з кім?), таму выказнік у адзіночным ліку.
Практ. 110. Чаму беларусы пішуць «густы цень», «рэзкі боль», «салдацкі шынель», хоць па-руску «густая тень», «резкая боль», «шинель» жаночага роду? Як гэта звязана з дзейнікам?
Назоўнікі цень, боль, шынель у беларускай мове мужчынскага роду — гэта асаблівасць беларускай граматыкі, а не памылка. Азначэнні і выказнік-дзеяслоў прошлага часу ўзгадняюцца з дзейнікам у родзе: густы цень падаў, рэзкі боль праходзіў. Таму, каб не памыліцца ў канчатку, трэба ведаць род назоўніка ў беларускай мове, а не пераносіць яго з рускай.
Галоўны член сказа, які абазначае прадмет маўлення і адказвае на пытанне хто? або што?
Аб кім? (аб чым?) гаворыцца ў сказе? — так знаходзім дзейнік: Чайка над хваляй сівой закрычала.
Назоўнік, займеннік, лічэбнік у Н. скл.: туман, я, сем.
Прыметнік, дзеепрыметнік, прыслоўе, прыназоўнік, злучнік, выклічнік: паляўнічы, завучанае, паслязаўтра, над, ау.
Займацца спортам вельмі карысна. Стаяла цёплае бабіна лета.
Кожны з нас, Міхась з Алесем, Белавежская пушча, двое сыноў — адзін член сказа, дзейнік.
Вучыцца ніколі не позна (Прыказка) — дзейнік выражаны неазначальнай формай дзеяслова: што не позна? — вучыцца.
Цяпер растлумач: Што называецца дзейнікам і якімі спосабамі ён можа быць выражаны?
Загрузка прагрэсу…