Галоўныя члены сказа

§ 16. Выказнік і спосабы яго выражэння. Просты дзеяслоўны выказнік

Даведваемся, што такое выказнік, якія бываюць віды выказнікаў і чым выражаецца просты дзеяслоўны выказнік.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Аліна напісала ў чаце класа: «Заўтра будзем пісаць сачыненне». Дзяніс адказаў: «А я ўзяў ды забыўся пра яго». У першым паведамленні выказнік складаецца з двух слоў, у другім — нават з трох, але абодва выказнікі простыя дзеяслоўныя. Чаму? Разбярэмся ў гэтым параграфе.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Які выказнік называецца простым дзеяслоўным і чаму ён можа складацца з некалькіх слоў?

01

Што такое выказнік

Выказнік — гэта галоўны член двухсастаўнага сказа, які абазначае тое, што гаворыцца аб прадмеце маўлення (дзейніку): Расце на высокім кургане сасна (М. Танк).

Пры выражэнні дзеяння прадмета выказнік адказвае на пытанні што робіць прадмет? што робіцца з прадметам?: У лесе кукуе зязюля. Песня выконваецца артыстамі.

Пры выражэнні якасці, стану прадмета выказнік адказвае на пытанні які ён? хто ён такі? што такое прадмет?: Народ наш таленавіты. Песня — душа народа. Уладзімір Караткевіч — пісьменнік.

Паглядзім, як гэта працуе

Расце на высокім кургане сасна.

Дзейнік — сасна. Што гаворыцца пра сасну? Што робіць? — расце. Расце — выказнік.

02

Віды выказнікаў

Паводле будовы і спосабу выражэння выказнікі бываюць дзеяслоўныя (простыя і састаўныя) і іменныя (толькі састаўныя).

ВідБудоваПрыклад
дзеяслоўныпростыЦіха шуміць лес.
дзеяслоўнысастаўныЦіха стаў шумець лес.
іменнытолькі састаўныЛес быў ціхі. Раніца сонечная.

Састаўныя выказнікі вывучаюцца ў наступных параграфах. Тут гаворка пра просты дзеяслоўны выказнік.

03

Просты дзеяслоўны выказнік

Выказнік, выражаны асабовай формай дзеяслова ў абвесным, умоўным або загадным ладзе ці інфінітывам, называецца простым дзеяслоўным: Усе балотныя палянкі цвітуць агнямі журавін (П. Глебка). Без компаса мы не знайшлі б дарогі. Сёння мы будзем пісаць сачыненне. Няхай наша дружба мацнее. Жыць — радзіме служыць (Прыказка).

У простым дзеяслоўным выказніку лексічнае і граматычнае значэнні выражаюцца адной дзеяслоўнай формай.

Таму ў выказнік уваходзяць і часціцы, якія ўтвараюць форму дзеяслова (не знайшлі б, няхай мацнее), і дапаможны дзеяслоў складанай формы будучага часу (будзем пісаць).

Паглядзім, як гэта працуе

Сёння мы будзем пісаць сачыненне.

Будзем пісаць — адна форма дзеяслова пісаць (складаная форма будучага часу). Будзем паказвае толькі час, асобу і лік, а што робім — паказвае пісаць. Выказнік просты дзеяслоўны.

04

Сувязь з дзейнікам

Просты дзеяслоўны выказнік спалучаецца з дзейнікам:

  • у ліку і асобе, калі мае форму цяперашняга і будучага часу абвеснага ладу або форму загаднага ладу: Мы ідзём па вузкай лясной сцяжынцы (А. Пальчэўскі). Хай жыве і красуе мая Радзіма-маці! (У. Караткевіч);
  • у ліку (а ў адзіночным ліку — і ў родзе), калі мае форму прошлага часу абвеснага ладу або форму ўмоўнага ладу: Загуў у хвойніку гуллівы ветрык (Я. Брыль). Хутчэй бы прыйшла вясна з сонечнымі вадаспадамі (А. Пальчэўскі).
Паглядзім, як гэта працуе

Ветрык загуў. — Бура загула. — Мора загула. — Вятры загулі.

У прошлым часе выказнік мяняецца па ліках, а ў адзіночным ліку — і па родах: загуў (м. р.), загула (ж. р.), загула (н. р.), загулі (мн. л.).

Параўноўваем і заўважаем

Формы простага дзеяслоўнага выказніка

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Форма дзеясловаПрыкладСувязь з дзейнікам
цяперашні час абвеснага ладуМы ідзём па сцяжынцы.у ліку і асобе
будучы час (простая і складаная форма)Сёння мы будзем пісаць сачыненне.у ліку і асобе
загадны ладХай жыве і красуе мая Радзіма-маці!у ліку і асобе
прошлы час абвеснага ладуЗагуў у хвойніку гуллівы ветрык.у ліку, у адзіночным ліку — і ў родзе
умоўны ладХутчэй бы прыйшла вясна.у ліку, у адзіночным ліку — і ў родзе
інфінітыўЖыць — радзіме служыць.форма не змяняецца
05

Некалькі слоў — просты выказнік

1. У простым дзеяслоўным выказніку лексічнае значэнне можа выражацца некалькімі словамі, калі дзеяслоў мае аслабленае значэнне. Параўн.: Бацька даў параду сыну (= параіў). Бацька даў кнігу сыну.

2. Выказнік з’яўляецца простым, калі ён выражаны фразеалагізмам, які сваім значэннем адпавядае асобнаму слову-дзеяслову, паўторам слоў ці спалучэннямі тыпу пайду і (ды) прынясу, вазьму і (ды) скажу. Напрыклад: Хлопец упэўнена трымаў язык за зубамі. Чакае не дачакаецца маці сына свайго. Дзяўчынка ўзяла ды расплакалася.

Выказнікі тыпу ўзяла ды расплакалася, пайшла і купіла часцей за ўсё ўжываюцца ў гутарковым стылі і ў мастацкіх творах, калі пісьменнік перадае жывую гаворку.

Паглядзім, як гэта працуе

Хлопец упэўнена трымаў язык за зубамі.

Трымаў язык за зубамі = маўчаў. Фразеалагізм адпавядае аднаму дзеяслову, таму ўвесь ён — просты дзеяслоўны выказнік.

Прасочваем шлях

Як пазнаць просты дзеяслоўны выказнік

  1. Знаходзім дзейнік

    Пытаемся: пра каго ці пра што гаворыцца ў сказе?

    Без компаса мы не знайшлі б дарогі. — Дзейнік мы.

  2. Знаходзім выказнік

    Пытаемся: што гаворыцца пра дзейнік? што робіць прадмет?

    Што мы зрабілі? — не знайшлі б.

  3. Правяраем, ці адна гэта форма

    Калі ўсе словы выказніка — адна форма дзеяслова (з часціцамі бы, хай, няхай, не, з дзеясловам быць у будучым часе) або фразеалагізм, роўны аднаму дзеяслову, выказнік просты.

    Не знайшлі б — умоўны лад дзеяслова знайсці.

  4. Вызначаем форму і сувязь

    Называем лад і час, правяраем, у чым выказнік спалучаецца з дзейнікам.

    Умоўны лад, мн. лік — спалучаецца з дзейнікам мы ў ліку.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

У якой форме выказнік?

Размяркуй простыя дзеяслоўныя выказнікі (у дужках) па формах дзеяслова: абвесны лад, умоўны лад, загадны лад або інфінітыў.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Колькасць слоў у выказніку не вызначае яго від. Паразважай, чаму.

Чаму «будзем пісаць» — просты дзеяслоўны выказнік, хоць у ім два дзеясловы?

Зверыць разважанне

Будзем пісаць — гэта адна граматычная форма дзеяслова пісаць: складаная форма будучага часу. Дзеяслоў быць тут не мае свайго лексічнага значэння, ён толькі паказвае будучы час, асобу і лік. Лексічнае значэнне (што будзем рабіць) выражае пісаць. Паколькі абодва значэнні выражаюцца адной дзеяслоўнай формай, выказнік просты, як і пішам ці напішам.

Параўнай сказы «Бацька даў параду сыну» і «Бацька даў кнігу сыну». Чаму ў першым выказнік — даў параду, а ў другім — толькі даў?

Зверыць разважанне

У першым сказе дзеяслоў даць мае аслабленае значэнне: ён не азначае, што бацька нешта перадаў у рукі. Сэнс выражае ўсё спалучэнне даў параду = параіў, таму яно цалкам з’яўляецца простым дзеяслоўным выказнікам. У другім сказе даў ужыты ў прамым значэнні (перадаў), а кнігу — дапаўненне (даў што?).

«Дзяўчынка ўзяла ды расплакалася». Чаму ўзяла ды расплакалася — не два аднародныя выказнікі, а адзін просты?

Зверыць разважанне

Дзяўчынка нічога не брала ў рукі: дзеяслоў узяць тут страціў сваё лексічнае значэнне і разам з ды паказвае нечаканасць дзеяння. Сапраўднае дзеянне адно — расплакалася. Таму спалучэнні тыпу вазьму і (ды) скажу, пайду і (ды) прынясу падручнік адносіць да простага дзеяслоўнага выказніка. Ужываюцца яны ў гутарковым стылі і ў мастацкіх тэкстах.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Выказнік

    Галоўны член двухсастаўнага сказа, які абазначае тое, што гаворыцца аб прадмеце маўлення (дзейніку).

  2. Пытанні выказніка

    Што робіць прадмет? што робіцца з прадметам? — пры дзеянні; які ён? хто ён такі? што такое прадмет? — пры якасці, стане.

  3. Віды

    Выказнікі бываюць дзеяслоўныя (простыя і састаўныя) і іменныя (толькі састаўныя).

  4. Просты дзеяслоўны

    Выражаны асабовай формай дзеяслова ў абвесным, умоўным або загадным ладзе ці інфінітывам; лексічнае і граматычнае значэнні — у адной дзеяслоўнай форме.

  5. Сувязь з дзейнікам

    Цяперашні і будучы час, загадны лад — у ліку і асобе; прошлы час і ўмоўны лад — у ліку, а ў адзіночным ліку і ў родзе.

  6. Некалькі слоў — адзін выказнік

    Просты выказнік можа быць выражаны спалучэннем з дзеясловам з аслабленым значэннем (даў параду), фразеалагізмам (трымаў язык за зубамі), паўторам (чакае не дачакаецца), спалучэннем тыпу ўзяла ды расплакалася.

Памятка: разбор па кроках

Усе балотныя палянкі цвітуць агнямі журавін (П. Глебка) — цвітуць: просты дзеяслоўны выказнік, цяперашні час абвеснага ладу, 3-я асоба, мн. лік; спалучаецца з дзейнікам палянкі ў ліку і асобе.

  1. Знайдзі дзейнік і выказнік. Пытаемся: пра каго (што) гаворыцца? што пра яго гаворыцца?
  2. Правер, ці адна гэта дзеяслоўная форма. Часціцы бы, хай, няхай і дзеяслоў быць у будучым часе ўваходзяць у форму; фразеалагізм, роўны аднаму дзеяслову, — таксама просты выказнік.
  3. Вызнач форму і сувязь з дзейнікам. Цяперашні, будучы час і загадны лад — у ліку і асобе; прошлы час і ўмоўны лад — у ліку (і ў родзе).

Цяпер растлумач: Які выказнік называецца простым дзеяслоўным і чаму ён можа складацца з некалькіх слоў?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што абазначае выказнік?
2. На якія пытанні адказвае выказнік, калі ён выражае дзеянне прадмета?
3. Які выказнік у сказе «Сёння мы будзем пісаць сачыненне»?
4. Які выказнік бывае толькі састаўным?
5. У якім сказе выказнік спалучаецца з дзейнікам у родзе?
6. Які выказнік у сказе «Хлопец упэўнена трымаў язык за зубамі»?
7. У якім сказе выказнік выражаны спалучэннем з дзеясловам з аслабленым значэннем?
8. У якім сказе выказнік выражаны інфінітывам?
9. У якім стылі маўлення часцей за ўсё ўжываюцца выказнікі тыпу «пайшла і купіла», «узяла ды зляцела»?
10. Якая форма выказніка спалучаецца з дзейнікам у ліку і асобе?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑