Галоўныя члены сказа

§ 17. Састаўны дзеяслоўны выказнік

Даведваемся, з якіх частак складаецца састаўны выказнік, што такое састаўны дзеяслоўны выказнік і што абазначаюць дапаможныя дзеясловы ў ім.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай два паведамленні: «Музыкант іграе на скрыпцы» і «Музыкант пачаў іграць на скрыпцы». У першым сказе адно слова адразу паказвае і дзеянне, і час. У другім слова пачаў паказвае час і пачатак дзеяння, а само дзеянне называе іграць. Так будуецца састаўны дзеяслоўны выказнік.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое састаўны дзеяслоўны выказнік і чым ён адрозніваецца ад простага?

01

Састаўны выказнік і яго часткі

Састаўны выказнік уяўляе сабой сінтаксічна непадзельнае словазлучэнне.

Частка састаўнога выказніка, якая выражае яго граматычнае значэнне, называецца дапаможнай. Частка састаўнога выказніка, якая выражае яго лексічнае значэнне, называецца асноўнай.

Па спосабе выражэння асноўнай часткі састаўныя выказнікі падзяляюцца на дзеяслоўныя: Чалавек павінен чалавеку радасці прыносіць кожны дзень (С. Грахоўскі) і іменныя: Раніца выдалася сонечная, марозная (А. Асіпенка).

Паглядзім, як гэта працуе

Чалавек павінен прыносіць радасці.

Павінен — дапаможная частка (паказвае абавязковасць, цяперашні час), прыносіць — асноўная частка (называе дзеянне). Асноўная частка — інфінітыў, значыць, выказнік састаўны дзеяслоўны.

02

Састаўны дзеяслоўны выказнік

Састаўным дзеяслоўным называецца выказнік, у якім лексічнае значэнне выражана інфінітывам, а граматычнае значэнне — дапаможным дзеясловам: Нашу працу і нашых сяброў мы ўмелі любіць (У. Дубоўка). Задушэўная песня Рэчыцы можа кожнага заваражыць (П. Панчанка).

Дапаможны дзеяслоў не толькі паказвае час, лад, асобу і лік, але і дадае да інфінітыва новы сэнс: пачатак, канец, магчымасць, жаданне.

Паглядзім, як гэта працуе

Задушэўная песня Рэчыцы можа кожнага заваражыць.

Можа — дапаможны дзеяслоў (цяперашні час, 3-я асоба, магчымасць), заваражыць — інфінітыў, які называе дзеянне. Увесь выказнік — можа заваражыць.

Параўноўваем і заўважаем

Адно слова ці два? (практ. 120)

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ВыказнікВідШто паведамляе
Музыкант іграў на скрыпцы.простыдзеянне і прошлы час
Музыкант іграе на скрыпцы.простыдзеянне і цяперашні час
Музыкант будзе іграць на скрыпцы.просты (складаная форма будучага часу)дзеянне і будучы час
Музыкант пачаў іграць на скрыпцы.састаўны дзеяслоўны+ пачатак дзеяння
Музыкант закончыў іграць на скрыпцы.састаўны дзеяслоўны+ канец дзеяння
Музыкант хацеў іграць на скрыпцы.састаўны дзеяслоўны+ пажаданасць дзеяння
03

Што абазначаюць дапаможныя дзеясловы

Дапаможныя дзеясловы ў састаўным дзеяслоўным выказніку абазначаюць:

  1. пачатак, працяг, канец дзеяння (пачаць, стаць, працягваць, скончыць, перастаць, кінуць і інш.): Пачаў ліць густы дождж (І. Навуменка). Брат працягваў займацца спортам;
  2. магчымасць ці пажаданасць дзеяння (магчы, хацець, марыць, старацца, дазволіць, рашыць, жадаць, спрабаваць і інш.): У позні вечаровы час бацька заўсёды любіў глядзець на зорнае неба (Я. Брыль). Я жадаў бы чытаць свае вершы Дзвіне і Бярозе (П. Панчанка).
Паглядзім, як гэта працуе

На ўсходзе неба пачало ружавець (К. Чорны).

Пачало — дапаможны дзеяслоў са значэннем пачатку дзеяння, ружавець — інфінітыў. Выказнік — пачало ружавець.

04

Кароткія прыметнікі і словы стану

Дапаможная частка можа ўключаць кароткія прыметнікі рад, павінен, гатоў і інш.: Я рад паслухаць лесу шум (З. Бядуля), а таксама словы катэгорыі стану (трэба, нельга, можна, шкада, добра, прыемна, хораша і інш.): Трэба вучыцца мове, трэба пашыраць свой лексікон (Н. Гілевіч). Добра хадзіць па лесе ў летнюю спёку (У. Караткевіч).

Паглядзім, як гэта працуе

Гатоў я нізка пакланіцца травінцы кожнай (А. Астрэйка).

Гатоў — кароткі прыметнік у дапаможнай частцы, пакланіцца — інфінітыў. Выказнік — гатоў пакланіцца.

05

Не блытаем з простым выказнікам

Складаная форма будучага часу (буду іграць, будзем пісаць) — просты дзеяслоўны выказнік: дзеяслоў быць тут толькі ўтварае форму часу і не дадае новага значэння.

Параўнайце (практ. 120): Музыкант будзе іграць на скрыпцы — просты выказнік. Музыкант пачаў іграць, закончыў іграць, хацеў іграць на скрыпцы — састаўныя: дапаможныя дзеясловы паведамляюць, што дзеянне пачалося, скончылася або было жаданым.

Паглядзім, як гэта працуе

Будуць свежым лісцем шалясцець бярозы. — Народ павінен ведаць сваю гісторыю.

Будуць шалясцець — адна форма будучага часу, выказнік просты. Павінен ведаць — дапаможная частка павінен (абавязковасць) + інфінітыў, выказнік састаўны дзеяслоўны.

Прасочваем шлях

Як знайсці і разабраць састаўны дзеяслоўны выказнік

  1. Знаходзім граматычную аснову

    Пытаемся ад дзейніка: што робіць? што зрабіў?

    Брат працягваў займацца спортам. — Брат што рабіў? — працягваў займацца.

  2. Шукаем інфінітыў

    Калі пры дзеяслове (або словах рад, павінен, трэба…) ёсць інфінітыў, які называе дзеянне таго ж прадмета, гэта асноўная частка.

    Займацца — асноўная частка, лексічнае значэнне.

  3. Вызначаем дапаможную частку

    Слова, якое выражае час, лад і дадатковае значэнне, — дапаможная частка. Будзе (буду…) у будучым часе не лічыцца.

    Працягваў — дапаможны дзеяслоў, прошлы час.

  4. Называем значэнне

    Пачатак, працяг, канец дзеяння або магчымасць, пажаданасць.

    Працягваў займацца — працяг дзеяння; выказнік састаўны дзеяслоўны.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Просты ці састаўны дзеяслоўны?

Размяркуй выказнікі (у дужках) па відах, а ў картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Адно і тое ж слова можа быць і дапаможным, і самастойным. Паразважай.

Чаму «буду іграць» — просты выказнік, а «пачну іграць» — састаўны, хоць абодва складаюцца з двух слоў?

Зверыць разважанне

Буду іграць — гэта адна граматычная форма дзеяслова іграць (складаны будучы час), як буду чытаць ці будзем пісаць. Дзеяслоў быць тут толькі паказвае час і не дадае новага сэнсу. Пачну іграць — спалучэнне двух дзеясловаў: пачну мае сваё значэнне (пачатак дзеяння) і выражае граматычныя значэнні, а іграць называе само дзеянне. Таму гэта сінтаксічна непадзельнае словазлучэнне — састаўны дзеяслоўны выказнік.

Параўнай: «Брат стаў займацца спортам» і «Брат стаў чэмпіёнам». Ці аднолькавыя ў іх выказнікі?

Зверыць разважанне

Не. У першым сказе стаў = пачаў, пасля яго ідзе інфінітыў займацца, які выражае лексічнае значэнне, — састаўны дзеяслоўны выказнік. У другім сказе стаў — дзеяслоў-звязка, а асноўная частка выражана назоўнікам чэмпіёнам, — гэта састаўны іменны выказнік (пра яго — у наступным параграфе). Від састаўнога выказніка вызначаецца па асноўнай частцы.

«Нават ворагі не маглі не дзівіцца мужнасці абаронцаў Брэсцкай крэпасці». Дзве часціцы не — гэта памылка? Што яны азначаюць?

Зверыць разважанне

Памылкі няма. Першае не адносіцца да дапаможнага дзеяслова маглі, другое — да інфінітыва дзівіцца. Двайное адмаўленне не маглі не дзівіцца азначае ‘абавязкова дзівіліся, нельга было не дзівіцца’ — гэта ўзмацняе сцвярджэнне. Абедзве часціцы ўваходзяць у састаўны дзеяслоўны выказнік.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Састаўны выказнік

    Сінтаксічна непадзельнае словазлучэнне з дзвюх частак: дапаможнай і асноўнай.

  2. Дапаможная і асноўная часткі

    Дапаможная частка выражае граматычнае значэнне, асноўная — лексічнае.

  3. Дзеяслоўны і іменны

    Па спосабе выражэння асноўнай часткі састаўныя выказнікі бываюць дзеяслоўныя і іменныя.

  4. Састаўны дзеяслоўны

    Лексічнае значэнне выражана інфінітывам, граматычнае — дапаможным дзеясловам: умелі любіць, можа заваражыць.

  5. Значэнні дапаможных дзеясловаў

    Пачатак, працяг, канец дзеяння (пачаць, стаць, працягваць, перастаць) або магчымасць, пажаданасць (магчы, хацець, старацца, жадаць).

  6. Рад, павінен, трэба

    Дапаможная частка можа ўключаць кароткія прыметнікі (рад, павінен, гатоў) і словы катэгорыі стану (трэба, нельга, можна). А буду іграць — просты выказнік.

Памятка: разбор па кроках

Нашу працу і нашых сяброў мы ўмелі любіць (У. Дубоўка) — састаўны дзеяслоўны выказнік: умелі — дапаможная частка (прошлы час, мн. лік, магчымасць), любіць — асноўная частка (інфінітыў).

  1. Знайдзі выказнік. Пастаў пытанне ад дзейніка: што робіць? што зрабіў?
  2. Знайдзі інфінітыў і дапаможную частку. Інфінітыў выражае лексічнае значэнне, дапаможны дзеяслоў (або рад, павінен, трэба…) — граматычнае.
  3. Вызнач від і значэнне. Буду + інфінітыў — просты выказнік; пачаў, хацеў, мог + інфінітыў — састаўны дзеяслоўны (пачатак, канец, магчымасць, жаданне).

Цяпер растлумач: Што такое састаўны дзеяслоўны выказнік і чым ён адрозніваецца ад простага?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Як называецца частка састаўнога выказніка, якая выражае яго граматычнае значэнне?
2. Што ўяўляе сабой састаўны выказнік?
3. Чым выражана лексічнае значэнне ў састаўным дзеяслоўным выказніку?
4. У якім сказе састаўны дзеяслоўны выказнік?
5. Што абазначае дапаможны дзеяслоў перастаць?
6. Да якой групы адносіцца дапаможны дзеяслоў у сказе «Я жадаў бы чытаць свае вершы Дзвіне і Бярозе»?
7. Чым выражана дапаможная частка ў сказе «Народ павінен ведаць сваю гісторыю»?
8. Чым выражана дапаможная частка ў сказе «Трэба вучыцца мове»?
9. Які выказнік у сказе «Раніца выдалася сонечная, марозная»?
10. Які выказнік у сказе «Лета ў Кур’янаўшчыне пачынала зацвітаць ліпавым цветам»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑