Галоўныя члены сказа

§ 18. Састаўны іменны выказнік

Даведваемся, з якіх частак складаецца састаўны іменны выказнік, якія бываюць звязкі і чым можа быць выражана іменная частка.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Сяргей сфатаграфаваў зімовы парк і падпісаў здымак: «Раніца сонечная». Сястра здзівілася: «Тут жа няма дзеяслова! Дзе выказнік?» Выказнік ёсць: гэта сонечная, а дзеяслоў-звязка быць у цяперашнім часе проста не вымаўляецца. Параўнай: «Раніца была сонечная».

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

З чаго складаецца састаўны іменны выказнік і чым можа быць выражана яго іменная частка?

01

Будова іменнага выказніка

Састаўны іменны выказнік складаецца з дапаможнай часткі і іменнай, якая з’яўляецца асноўнай. Іменная частка выражае асноўнае лексічнае значэнне, а дапаможная — граматычнае значэнне часу, ладу і дадатковыя лексічныя значэнні.

Састаўны іменны выказнік абазначае прымету прадмета або яго характарыстыку і адказвае на пытанні які прадмет? што такое прадмет?

Паглядзім, як гэта працуе

Малады лес быў густы.

Лес (які?) быў густы. Быў — дапаможная частка (прошлы час, абвесны лад), густы — іменная частка (прымета лесу).

02

Звязкі

Дапаможная частка выражаецца:

  1. дзеясловам-звязкай быць, які ў цяперашнім часе звычайна адсутнічае. Тады гавораць пра нулявую звязку: Зіма была снежная, халодная. Зіма снежная, халодная;
  2. дзеясловамі-звязкамі стаць, называцца, станавіцца, з’яўляцца, лічыцца, здавацца і інш.: З наступленнем восені ночы сталі даўжэйшыя. Туман здаваўся нерухомым і сонным (В. Вольскі).

У ролі дапаможнай часткі могуць выступаць дзеясловы руху і стану (прыйсці, прыбегчы, вярнуцца, стаць, сядзець і інш.): Дадому маці прыйшла ўсхваляваная. Алеся сядзела маркотная.

Паглядзім, як гэта працуе

Алеся сядзела маркотная.

Галоўнае паведамленне не тое, што Алеся сядзела, а тое, якая яна была, — маркотная. Сядзела — дапаможная частка, маркотная — іменная.

Параўноўваем і заўважаем

Тры віды выказнікаў (практ. 124)

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Просты дзеяслоўныСастаўны дзеяслоўныСастаўны іменны
Гусцее малады лес.Малады лес пачаў гусцець.Малады лес быў густы.
Падае лёгкі сняжок.Стаў падаць лёгкі сняжок.Сняжок быў лёгкі, чысты і пушысты.
Рабочыя будуюць метро.Рабочыя пачалі будаваць метро.Рабочыя сталі будаўнікамі метро.
адна дзеяслоўная формадапаможны дзеяслоў + інфінітыўзвязка + іменная частка
03

Назоўны ці творны склон

Заўвага. Назоўнікі ў іменнай частцы састаўнога выказніка могуць стаяць як у форме назоўнага, так і творнага склону.

Назоўнік у форме назоўнага склону звычайна выражае ўстойлівую прымету прадмета ці якасную характарыстыку: Жыццё — радасць, вялікае шчасце, бясцэнны дар (Я. Колас). У форме творнага склону назоўнікі часцей ужываюцца тады, калі абазначаюць прафесію, дзейнасць, род заняткаў: Францішак Багушэвіч быў прадвеснікам беларускага Адраджэння (У. Караткевіч).

Паглядзім, як гэта працуе

Рабочыя сталі будаўнікамі метро.

Сталі — звязка, будаўнікамі — іменная частка ў творным склоне: называецца род заняткаў.

04

Чым выражана іменная частка

Асноўная (іменная) частка састаўнога іменнага выказніка можа быць выражана рознымі часцінамі мовы і непадзельным словазлучэннем.

Спосаб выражэнняПрыклад
назоўнікамМая краіна — партызанка, мая Радзіма — Беларусь (М. Лужанін).
прыметнікамЛес быў густы, вільготны.
лічэбнікамЧатыры і пяць — дзевяць.
займеннікамБацькоўскі дом цяпер мой.
дзеепрыметнікамТутэйшая прырода не кранута нікім.
прыслоўемСосны былі ўперамешку з елкамі.
сінтаксічна непадзельным словазлучэннемЖанчына была гадоў пад сорак.
05

Гавары правільна

Запомніце націск: іме́нны выказнік (граматычны тэрмін: іменная частка выражана іменнай часцінай мовы) — імянны́ гадзіннік (гадзіннік з выгравіраваным імем уладальніка, узнагарода).

Адрознівайце таксама прыметнікі старэйшы — ‘больш стары па ўзросце’ (старэйшая сястра, старэйшыя людзі; брат старэйшы за мяне на адзін год) і старшы — ‘вышэйшы па пасадзе, званні або ступені навучання’ (старшы лейтэнант, старшы выкладчык, старшыя класы).

Паглядзім, як гэта працуе

Брат быў старэйшым за мяне на адзін год (А. Чарнышэвіч).

Гаворка пра ўзрост, таму старэйшым. Быў — звязка, старэйшым — іменная частка, выражаная прыметнікам.

Прасочваем шлях

Як разабраць састаўны іменны выказнік

  1. Знаходзім граматычную аснову

    Пытаемся ад дзейніка: які прадмет? што такое прадмет?

    Туман здаваўся нерухомым і сонным. — Туман (які?) здаваўся нерухомым і сонным.

  2. Вылучаем звязку

    Знаходзім дзеяслоў-звязку (быць, стаць, здавацца, лічыцца…) або дзеяслоў руху ці стану. Калі дзеяслова няма — звязка нулявая.

    Здаваўся — дзеяслоў-звязка, прошлы час.

  3. Вызначаем іменную частку

    Называем часціну мовы, якой выражана асноўная частка, і склон назоўніка.

    Нерухомым і сонным — прыметнікі ў творным склоне.

  4. Робім вывад

    Дапаможная частка + іменная частка = састаўны іменны выказнік.

    Здаваўся нерухомым і сонным — састаўны іменны выказнік.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Які выказнік? (практ. 124)

Размяркуй выказнікі (у дужках) па відах, а ў картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Выказнік можа абыходзіцца без дзеяслова, а адно слова — мяняць сэнс у залежнасці ад націску. Паразважай.

«Зіма снежная» — гэта сказ, а «снежная зіма» — не. Чаму, калі словы тыя ж самыя?

Зверыць разважанне

У спалучэнні снежная зіма прыметнік стаіць перад назоўнікам і з’яўляецца азначэннем: гэта словазлучэнне, яно толькі называе прадмет з прыметай. У сказе Зіма снежная прыметнік паведамляе прымету дзейніка — гэта іменная частка састаўнога іменнага выказніка з нулявой звязкай (параўн.: Зіма была снежная). Ёсць граматычная аснова і інтанацыя паведамлення — значыць, ёсць сказ.

Чаму пра Ф. Багушэвіча пішуць «быў прадвеснікам беларускага Адраджэння» (творны склон), а Я. Колас пра жыццё — «Жыццё — радасць, вялікае шчасце» (назоўны склон)?

Зверыць разважанне

Назоўнік у назоўным склоне звычайна выражае ўстойлівую прымету прадмета, якасную характарыстыку: жыццё па сваёй сутнасці — радасць. Творны склон часцей ужываецца, калі назоўнік абазначае прафесію, дзейнасць, род заняткаў, ролю чалавека ў пэўны час: Багушэвіч быў прадвеснікам Адраджэння, рабочыя сталі будаўнікамі метро. Пры нулявой звязцы ў цяперашнім часе назоўнік звычайна ў назоўным склоне.

Іме́нны выказнік і імянны́ гадзіннік. Чаму гэтыя словы пішуцца і вымаўляюцца па-рознаму?

Зверыць разважанне

Абодва словы звязаны з імем, але маюць розныя значэнні і націск. У тэрміне іме́нны націск падае на -ме-, таму пішацца е; слова ўтворана ад граматычнага паняцця «імя» (іменныя часціны мовы — назоўнік, прыметнік, лічэбнік), адсюль іменны выказнік. У слове імянны́ націск на канчатку, перад ім е пераходзіць у я (яканне), а значэнне — ‘з імем уладальніка’: імянны гадзіннік, імянны білет, імянная стыпендыя.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Дзве часткі

    Састаўны іменны выказнік складаецца з дапаможнай часткі і іменнай, якая з’яўляецца асноўнай.

  2. Што яны выражаюць

    Іменная частка выражае асноўнае лексічнае значэнне, дапаможная — час, лад і дадатковыя лексічныя значэнні.

  3. Нулявая звязка

    Звязка быць у цяперашнім часе звычайна адсутнічае: Зіма снежная, халодная.

  4. Іншыя звязкі

    Стаць, называцца, станавіцца, з’яўляцца, лічыцца, здавацца, а таксама дзеясловы руху і стану: прыйшла ўсхваляваная.

  5. Значэнне і пытанні

    Абазначае прымету або характарыстыку прадмета, адказвае на пытанні які прадмет? што такое прадмет? Назоўнік — у назоўным або творным (прафесія, дзейнасць) склоне.

  6. Спосабы выражэння

    Назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік, дзеепрыметнік, прыслоўе, сінтаксічна непадзельнае словазлучэнне.

Памятка: разбор па кроках

Туман здаваўся нерухомым і сонным (В. Вольскі) — састаўны іменны выказнік: здаваўся — дзеяслоў-звязка (прошлы час), нерухомым і сонным — іменная частка, выражаная прыметнікамі ў творным склоне.

  1. Знайдзі звязку. Дзеяслоў быць, стаць, здавацца, лічыцца… або дзеяслоў руху ці стану; калі дзеяслова няма — звязка нулявая.
  2. Знайдзі іменную частку. Слова, якое называе прымету ці характарыстыку дзейніка: назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік, дзеепрыметнік, прыслоўе.
  3. Вызнач від выказніка. Звязка + іменная частка — састаўны іменны выказнік; ён адказвае на пытанні які прадмет? што такое прадмет?

Цяпер растлумач: З чаго складаецца састаўны іменны выказнік і чым можа быць выражана яго іменная частка?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. З чаго складаецца састаўны іменны выказнік?
2. Што выражае дапаможная частка састаўнога іменнага выказніка?
3. Што такое нулявая звязка?
4. Які дзеяслоў НЕ з’яўляецца звязкай састаўнога іменнага выказніка?
5. У якім сказе састаўны іменны выказнік?
6. На якія пытанні адказвае састаўны іменны выказнік?
7. Чым выражана іменная частка ў сказе «Лес быў густы, вільготны»?
8. Чым выражана іменная частка ў сказе «Мая Радзіма — Беларусь»?
9. Калі назоўнік іменнай часткі часцей ужываецца ў творным склоне?
10. У якім спалучэнні слова выбрана правільна?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑