Галоўныя члены сказа

§ 19. Сувязь выказніка і дзейніка, выражанага колькасна-іменным спалучэннем

Даведваемся, калі выказнік пры дзейніку, выражаным колькасна-іменным спалучэннем (пяць кніг, некалькі вучняў, большасць дрэў), ставіцца ў адзіночным ліку, а калі — у множным.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Класны кіраўнік піша ў чаце: «Пяць вучняў нашага класа прынялі ўдзел у алімпіядзе». А староста дадае: «Мінула ўжо тры дні, а вынікаў усё няма». У першым паведамленні выказнік у множным ліку, у другім — у адзіночным, хоць у абодвух дзейнікі з лічэбнікамі. Чаму так? Адказ — у правілах гэтага параграфа.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Калі пры колькасна-іменным дзейніку выказнік ставіцца ў адзіночным ліку, а калі — у множным?

01

Адзіночны ці множны лік

Калі дзейнік у двухсастаўным сказе выражаны колькасна-іменным спалучэннем, то просты дзеяслоўны выказнік можа ўжывацца як у форме адзіночнага ліку, так і ў форме множнага.

Выбар залежыць ад таго, якія словы ўваходзяць у дзейнік (лічэбнік, многа, большасць, тысяча…), адушаўлёны ці неадушаўлёны назоўнік, які парадак слоў і што абазначае выказнік.

Паглядзім, як гэта працуе

Сем вучняў з класа ўдзельнічалі ў алімпіядзе па біялогіі. — Пяць кніг ляжала на стале.

У першым сказе назоўнік адушаўлёны і дзейнік стаіць перад выказнікам — множны лік. У другім назоўнік неадушаўлёны — адзіночны лік.

02

Адзіночны лік: колькасць і час

Выказнік ставіцца ў адзіночным ліку, калі:

  1. дзейнік, выражаны колькасным лічэбнікам у спалучэнні з адушаўлёным назоўнікам, стаіць пасля выказніка (адваротны парадак слоў): Дапамагчы ветэранам пагадзілася сямнаццаць вучняў;
  2. у складзе дзейніка ёсць неадушаўлёны назоўнік ці словы многа, мала, нямнога, столькі, шмат і інш.: Пяць кніг ляжала на стале. Шмат людзей было выратавана з палону;
  3. у складзе дзейніка ёсць словы гадоў, месяцаў, тыдняў, дзён, гадзін, зім, вёснаў і г. д.: Мінула пяць дзён. Хутка прайшло шэсць тыдняў.
Паглядзім, як гэта працуе

Многа качак плавала ў затоцы (В. Вольскі).

Качкі — адушаўлёны назоўнік, але ў складзе дзейніка ёсць слова многа, таму выказнік у адзіночным ліку.

03

Адзіночны лік: большасць, тысяча, двое

Выказнік ставіцца ў адзіночным ліку таксама, калі:

  1. у складзе дзейніка ёсць словы са значэннем няпэўнай колькасці большасць, меншасць, рад, шэраг, безліч, група, мноства, большая (меншая) частка ў спалучэнні з неадушаўлёнымі назоўнікамі: Большасць дрэў ужо вырасла. Меншая частка трактароў патрабавала рамонту;
  2. у склад дзейніка ўваходзіць зборны лічэбнік, а таксама словы дзясятак, тысяча, мільён, мільярд: Двое чалавек сядзела на лаўцы. Тысяча камароў мітусілася ў вячэрнім паветры.

У прошлым часе выказнік адзіночнага ліку мае форму роду: калі галоўнае слова дзейніка — лічэбнік або словы многа, шмат, мала, — ніякі род (ляжала, прайшло, сядзела); калі назоўнік большасць, тысяча, мільярд, група, — род гэтага назоўніка (большасць вырасла, тысяча мітусілася, мільярд наляцеў).

04

Множны лік

Выказнік ставіцца ў множным ліку, калі:

  1. у склад дзейніка ўваходзяць колькасныя лічэбнікі ў спалучэнні з адушаўлёнымі назоўнікамі. Пры гэтым часцей захоўваецца прамы парадак слоў: Сем вучняў з класа ўдзельнічалі ў алімпіядзе па біялогіі. Шэсць пераможцаў прывезлі граматы і прызы;
  2. у склад дзейніка ўваходзяць словы некалькі, большасць у спалучэнні з адушаўлёнымі назоўнікамі: Некалькі вучняў з класа адпачывалі ў Італіі. Большасць пасажыраў ужо селі на свае месцы;
  3. выказнік абазначае актыўнае дзеянне: Дзевяноста шэсць дэпутатаў прагаласавалі за прыняцце закона.
Паглядзім, як гэта працуе

Большасць дрэў ужо вырасла. — Большасць пасажыраў ужо селі.

Слова адно — большасць, але з неадушаўлёным назоўнікам (дрэў) выказнік у адзіночным ліку, а з адушаўлёным (пасажыраў) — у множным.

Параўноўваем і заўважаем

Адзіночны ці множны?

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Склад дзейнікаЛік выказнікаПрыклад
лічэбнік + неадушаўлёны назоўнікадзіночныПяць кніг ляжала на стале.
многа, мала, шмат, столькіадзіночныШмат людзей было выратавана.
гадоў, дзён, тыдняў, гадзінадзіночныМінула пяць дзён.
зборны лічэбнік; тысяча, мільёнадзіночныДвое чалавек сядзела на лаўцы.
лічэбнік + адушаўлёны назоўнік (прамы парадак)множныСем вучняў удзельнічалі ў алімпіядзе.
некалькі, большасць + адушаўлёны назоўнікмножныНекалькі вучняў адпачывалі ў Італіі.
выказнік абазначае актыўнае дзеяннемножныДзевяноста шэсць дэпутатаў прагаласавалі.
05

Выпраўляем памылкі

Каб выбраць лік выказніка, трэба вылучыць увесь дзейнік, знайсці ў ім галоўнае слова і назоўнік, вызначыць адушаўлёнасць, парадак слоў і характар дзеяння.

Сказы з практ. 134, у якіх сувязь выказніка з дзейнікам парушана, выпраўляем паводле правіл параграфа:

  • Чацвёра вучняў з класа ўдзельнічалі ў алімпіядзе → удзельнічала (зборны лічэбнік);
  • З боку дарогі раслі некалькі кучаравых маладых бярозак → расло (неадушаўлёны назоўнік);
  • У Мінску жывуць больш за два мільёны жыхароў → жыве (слова мільён);
  • Большасць дэпутатаў прагаласавала за прыняцце закона → прагаласавалі (большасць + адушаўлёны назоўнік, актыўнае дзеянне).
Паглядзім, як гэта працуе

Прайшло яшчэ дзесяць хвілін, але аўтобуса не было.

Памылкі няма: у дзейніку слова хвілін (адрэзак часу), таму выказнік у адзіночным ліку.

Прасочваем шлях

Як выбраць лік выказніка

  1. Вылучаем увесь дзейнік

    Дзейнікам з’яўляецца ўсё колькасна-іменнае спалучэнне.

    Некалькі кропелек дажджу (спадаць) на зямлю. — Дзейнік некалькі кропелек.

  2. Правяраем словы і адушаўлёнасць

    Многа, шмат, зборны лічэбнік, тысяча, словы часу → адзіночны лік; некалькі, большасць, лічэбнік + адушаўлёны назоўнік → множны.

    Некалькі + кропелек (неадушаўлёны) → адзіночны лік.

  3. Улічваем парадак слоў і дзеянне

    Пры адваротным парадку часцей адзіночны лік; актыўнае дзеянне — множны.

    Дапамагчы ветэранам пагадзілася сямнаццаць вучняў.

  4. Ставім форму

    У прошлым часе адзіночнага ліку выбіраем і род.

    Калі-нікалі на зямлю спадала некалькі кропелек дажджу (Я. Колас).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Адзіночны ці множны лік?

Вызнач, у якім ліку павінен стаяць выказнік (дзеяслоў у дужках) пры такім дзейніку.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Граматыка дазваляе выбіраць лік выказніка — і гэты выбар мае сэнс. Паразважай.

Чаму пра кнігі гаворыцца «Пяць кніг ляжала на стале», а пра вучняў — «Сем вучняў удзельнічалі ў алімпіядзе»?

Зверыць разважанне

Неадушаўлёныя прадметы самі не дзейнічаюць, яны ўспрымаюцца як адна колькасць, адна група — таму выказнік у адзіночным ліку (у прошлым часе — ніякі род: ляжала). Вучні — асобы, кожны з іх удзельнічаў сам, таму пры адушаўлёным назоўніку і прамым парадку слоў выказнік у множным ліку: падкрэсліваюцца самі ўдзельнікі дзеяння.

«Большасць дрэў ужо вырасла», але «Большасць пасажыраў ужо селі». Чаму адно і тое ж слова большасць патрабуе рознага ліку?

Зверыць разважанне

Вырашае назоўнік пры слове большасць. Калі ён неадушаўлёны (дрэў), выказнік дапасуецца да граматычна адзіночнага слова большасць (жаночы род): вырасла. Калі назоўнік адушаўлёны (пасажыраў), на першы план выходзяць людзі, якія дзейнічаюць, і выказнік ставіцца ў множным ліку: селі. Так пішуць і пра дэпутатаў: Большасць дэпутатаў прагаласавалі.

У сказе «Дапамагчы ветэранам пагадзілася сямнаццаць вучняў» назоўнік адушаўлёны, а выказнік — у адзіночным ліку. Ці няма тут памылкі?

Зверыць разважанне

Памылкі няма. Калі дзейнік з колькасным лічэбнікам і адушаўлёным назоўнікам стаіць пасля выказніка (адваротны парадак слоў), выказнік ставіцца ў адзіночным ліку. Пры прамым парадку тое ж паведамленне гучала б з множным лікам: Сямнаццаць вучняў пагадзіліся дапамагчы ветэранам. Парадак слоў мяняе і граматыку, і акцэнт: у першым сказе на першым месцы — колькасць.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Два магчымыя лікі

    Пры дзейніку, выражаным колькасна-іменным спалучэннем, выказнік можа быць і ў адзіночным, і ў множным ліку.

  2. Неадушаўлёныя прадметы і многа

    Неадушаўлёны назоўнік, словы многа, мала, нямнога, столькі, шмат → адзіночны лік: Пяць кніг ляжала на стале.

  3. Адрэзкі часу

    Словы гадоў, месяцаў, тыдняў, дзён, гадзін, зім, вёснаў → адзіночны лік: Мінула пяць дзён.

  4. Зборныя лічэбнікі і тысяча

    Двое, трое, дзясятак, тысяча, мільён, мільярд → адзіночны лік: Тысяча камароў мітусілася.

  5. Адушаўлёныя назоўнікі

    Колькасны лічэбнік, некалькі, большасць з адушаўлёным назоўнікам пры прамым парадку слоў → множны лік: Некалькі вучняў адпачывалі.

  6. Парадак слоў і дзеянне

    Пры адваротным парадку слоў — адзіночны лік (Пагадзілася сямнаццаць вучняў), пры актыўным дзеянні — множны (Дэпутаты прагаласавалі).

Памятка: разбор па кроках

Большасць пасажыраў ужо селі на свае месцы — дзейнік большасць пасажыраў: слова большасць + адушаўлёны назоўнік, таму выказнік селі — у множным ліку.

  1. Вылучы ўвесь дзейнік. Колькасна-іменнае спалучэнне цалкам: пяць кніг, некалькі вучняў, большасць дрэў.
  2. Правер склад дзейніка. Многа, шмат, зборны лічэбнік, тысяча, словы часу, неадушаўлёны назоўнік — адзіночны лік; некалькі, большасць, лічэбнік з адушаўлёным назоўнікам — множны.
  3. Улічы парадак слоў і дзеянне. Пры адваротным парадку часцей адзіночны лік, пры актыўным дзеянні — множны; у прошлым часе адзіночнага ліку выберы род.

Цяпер растлумач: Калі пры колькасна-іменным дзейніку выказнік ставіцца ў адзіночным ліку, а калі — у множным?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Як можа ўжывацца выказнік, калі дзейнік выражаны колькасна-іменным спалучэннем?
2. Чаму ў сказе «Мінула пяць дзён» выказнік у адзіночным ліку?
3. Які сказ адпавядае правілам параграфа?
4. Калі выказнік ставіцца ў множным ліку?
5. Выберы правільную форму: «Большасць пасажыраў ужо … на свае месцы».
6. Выберы правільную форму: «Тысяча камароў … ў вячэрнім паветры».
7. Чаму ў сказе «Дапамагчы ветэранам пагадзілася сямнаццаць вучняў» выказнік у адзіночным ліку?
8. Калі слова большасць патрабуе множнага ліку выказніка?
9. Выберы правільную форму: «Двое чалавек … на лаўцы» (паводле правіла падручніка).
10. У якім сказе парушана сувязь выказніка з дзейнікам?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑