Галоўныя члены сказа

§ 20. Працяжнік паміж дзейнікам і выказнікам

Даведваемся, калі паміж дзейнікам і выказнікам з нулявой звязкай ставіцца працяжнік, а калі не ставіцца.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Паліна падпісала фота для класнага стэнда: «Наш клас — дружная каманда». А пад здымкам сябра напісала: «Ён наш капітан». У першым сказе паміж галоўнымі членамі стаіць працяжнік, у другім — не. Абодва сказы напісаны правільна, і ў гэтым параграфе мы даведаемся чаму.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Калі паміж дзейнікам і выказнікам ставіцца працяжнік, а калі — не?

01

Назоўнікі і лічэбнікі

Працяжнік паміж дзейнікам і выказнікам з нулявой звязкай ставіцца:

  1. калі дзейнік і выказнік выражаны назоўнікамі ў назоўным склоне: Юравічы — паселішча вельмі старажытнае (В. Вольскі);
  2. калі дзейнік і выказнік выражаны колькаснымі лічэбнікамі ў назоўным склоне ці адзін з іх выражаны назоўнікам, а другі — лічэбнікам у назоўным склоне: Тры і пяць — восем. Плошча поля — два гектары.

Працяжнік стаіць на месцы прапушчанай звязкі; пры чытанні на ім робіцца паўза: голас павышаецца ў першай частцы сказа і паніжаецца ў другой.

Паглядзім, як гэта працуе

Сымон Будны — наступнік Скарыны ў справе друкавання кніг і пашырэння асветы сярод народных мас (В. Вольскі).

Сымон Будны — дзейнік, наступнік — выказнік; абодва — назоўнікі ў назоўным склоне, звязка нулявая. Таму працяжнік.

02

Інфінітыў

3) Працяжнік ставіцца, калі абодва галоўныя члены сказа выражаны інфінітывам або адзін з іх — інфінітывам, а другі — назоўнікам у назоўным склоне: Хадзіць босым па траве — загартоўваць сябе (Прыказка). Вучыцца ў народа — задача кожнага пісьменніка (К. Чорны).

Працяжнік паміж дзейнікам і выказнікам ставіцца і тады, калі пры выказніку-інфінітыве стаіць адмоўная часціца не: Поле араць — не рукамі махаць (Прыказка).

Паглядзім, як гэта працуе

Мэта наша — праўду адстаяць, мір для людзей (У. Ліпскі).

Дзейнік мэта — назоўнік, выказнік адстаяць — інфінітыў. Таму працяжнік.

03

Фразеалагізм і ўказальныя словы

Працяжнік ставіцца таксама:

  1. калі выказнік выражаны фразеалагізмам або сінтаксічна непадзельным словазлучэннем: Возера — рукою падаць (Я. Скрыган). А дом у суседа — дай бог кожнаму (Я. Брыль);
  2. калі перад выказнікам ёсць указальныя словы гэта, вось, значыць, гэта значыць: Мова — гэта гісторыя народа (У. Ліпскі). Ахоўваць прыроду — значыць любіць усё жывое (У. Ягоўдзік);
  3. калі выказнік выражаны ўсечанымі формамі дзеясловаў: Уладзік зараз — шмыг у дзверы (Я. Колас).
Паглядзім, як гэта працуе

Душа маці — вось тое роднае сонца, якое свеціць нам усё жыццё (В. Вітка).

Перад выказнікам стаіць указальнае слова вось — працяжнік ставіцца перад ім.

04

Калі працяжнік не ставіцца

Працяжнік паміж дзейнікам і выказнікам з нулявой звязкай не ставіцца:

  1. калі дзейнік выражаны асабовым займеннікам: Ён артыст. Мы вучні;
  2. калі пры выказніку, выражаным назоўнікам, ёсць адмоўная часціца не або параўнальныя злучнікі як, нібы, нібыта, быццам і інш.: Сэрца не камень. Зімовы лес нібы казка. Госць як госць, а валакіты дасць (Прыказка);
  3. калі выказнік выражаны прыметнікам, займеннікам або спалучэннем прыназоўніка з іменнымі часцінамі мовы: Дарога чыстая і гладкая. Такія вынікі экзамену. Ён тут за старшага.
Паглядзім, як гэта працуе

Сёння капірайтар ужо не проста высакакласны журналіст (Часопіс «Бярозка»).

Абодва галоўныя члены — назоўнікі, але пры выказніку журналіст ёсць часціца не, таму працяжнік не ставіцца.

05

Пабочнае слова і адваротны парадак

Працяжнік не ставіцца таксама:

  1. калі паміж дзейнікам і выказнікам стаіць пабочнае слова або недапасаваны да выказніка даданы член сказа: Хлопцы, відаць, добрыя рыбакі (Я. Сіпакоў). Дзяўчаты ў нас красуні (І. Мележ);
  2. калі абодва галоўныя члены выражаны назоўнікамі ў назоўным склоне, але выказнік стаіць перад дзейнікам (адваротны парадак слоў): Адвечнае дрэва дуб (І. Шамякін). Весялуха наша Таня.
Паглядзім, як гэта працуе

Цудоўныя спевакі лясныя жаваранкі (І. Грамовіч).

Дзейнік — жаваранкі, выказнік — спевакі. Выказнік стаіць перад дзейнікам, таму працяжнік не ставіцца.

Параўноўваем і заўважаем

Працяжнік паміж дзейнікам і выказнікам (практ. 141)

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Працяжнік ставіццаПрацяжнік не ставіцца
наз. — наз.: Юравічы — паселішча вельмі старажытнае.займ. + наз.: Ён артыст. Мы вучні.
ліч. — ліч., наз. — ліч.: Тры і пяць — восем. Плошча поля — два гектары.наз. + не наз.: Сэрца не камень.
інф. — інф., інф. — наз., наз. — інф.: Мая мара — сустрэцца з табою.наз. + як (нібы) наз.: Зімовы лес нібы казка.
наз. — гэта (вось, значыць) …: Мова — гэта гісторыя народа.выказнік — прыметнік, займеннік: Дарога чыстая і гладкая.
… — фразеалагізм: Возера — рукою падаць.пабочнае слова, даданы член: Хлопцы, відаць, добрыя рыбакі.
… — усечаная форма дзеяслова: Уладзік зараз — шмыг у дзверы.адваротны парадак: Адвечнае дрэва дуб.
Прасочваем шлях

Ставіць ці не ставіць працяжнік

  1. Знаходзім граматычную аснову

    Правяраем, ці няма звязкі (быў, стаў, з’яўляецца). Правіла датычыцца сказаў з нулявой звязкай.

    Вочы маці вечнасці акно (Л. Галубовіч). — Дзейнік вочы, выказнік акно, звязкі няма.

  2. Вызначаем, чым выражаны галоўныя члены

    Назоўнік, лічэбнік, інфінітыў — працяжнік магчымы; асабовы займеннік-дзейнік, выказнік-прыметнік — не ставіцца.

    Вочы — назоўнік у Н. скл., акно — назоўнік у Н. скл.

  3. Правяраем перашкоды

    Ці ёсць пры выказніку не, як, нібы, што (у значэнні як)? пабочнае слова? адваротны парадак слоў?

    Перашкод няма.

  4. Ставім знак

    Калі ўмова пастаноўкі ёсць, а перашкод няма, — працяжнік на месцы паўзы.

    Вочы маці — вечнасці акно (наз. — наз.).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Ставіцца ці не ставіцца працяжнік?

Вызнач, ці патрэбны працяжнік на месцы пропуску (…).

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Працяжнік — не ўпрыгожванне, а знак, які адлюстроўвае будову і інтанацыю сказа. Паразважай.

Практ. 137. Чаму ў сказе «Сёння капірайтар ужо не проста высакакласны журналіст» нельга паставіць працяжнік, а ў сказе «Капірайтар — дастаткова новая і цікавая прафесія» ён патрэбны?

Зверыць разважанне

У абодвух сказах дзейнік і выказнік — назоўнікі ў назоўным склоне, звязка нулявая. Але ў першым сказе пры выказніку-назоўніку журналіст ёсць адмоўная часціца не, а ў такім выпадку працяжнік не ставіцца. У другім сказе перашкод няма: наз. — наз., таму працяжнік.

Чаму ў прыказцы «Поле араць — не рукамі махаць» працяжнік ёсць, хоць перад выказнікам стаіць не, а ў сказе «Сэрца не камень» — няма?

Зверыць разважанне

Правіла пра часціцу не датычыцца выказніка, выражанага назоўнікам: Сэрца не камень — працяжнік не ставіцца. У прыказцы галоўныя члены выражаны інфінітывамі (араць — махаць), і для такіх сказаў падручнік дае асобнае правіла: працяжнік ставіцца і тады, калі пры выказніку-інфінітыве стаіць адмоўная часціца не. Таму важна спачатку вызначыць, чым выражаны выказнік.

Практ. 136. Прачытай уголас: «Умець — за плячыма не насіць» і «Цудоўныя спевакі лясныя жаваранкі». Як працяжнік звязаны з інтанацыяй?

Зверыць разважанне

У першым сказе пасля дзейніка ўмець голас павышаецца, потым — паўза, а ў другой частцы голас паніжаецца. Працяжнік і абазначае гэтую паўзу на месцы прапушчанай звязкі. У другім сказе выказнік стаіць першым, і сказ чытаецца на адным дыханні, без паўзы паміж спевакі і жаваранкі, — таму і працяжнік не ставіцца (адваротны парадак слоў).

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Нулявая звязка

    Правіла датычыцца сказаў, дзе звязка быць у цяперашнім часе прапушчана; на месцы прапушчанай звязкі — паўза.

  2. Назоўнікі і лічэбнікі

    Працяжнік ставіцца, калі абодва галоўныя члены — назоўнікі або лічэбнікі ў назоўным склоне: Тры і пяць — восем.

  3. Інфінітыў

    Працяжнік ставіцца, калі галоўныя члены — інфінітывы або інфінітыў і назоўнік, нават пры не перад выказнікам-інфінітывам: Поле араць — не рукамі махаць.

  4. Гэта, вось, значыць

    Перад указальнымі словамі гэта, вось, значыць, гэта значыць, перад фразеалагізмам і ўсечанай формай дзеяслова — працяжнік.

  5. Займеннік, не, як

    Працяжнік не ставіцца, калі дзейнік — асабовы займеннік, калі пры выказніку-назоўніку ёсць не або як, нібы, быццам, калі выказнік — прыметнік або займеннік.

  6. Пабочнае слова, адваротны парадак

    Працяжнік не ставіцца, калі паміж галоўнымі членамі стаіць пабочнае слова ці даданы член або калі выказнік стаіць перад дзейнікам.

Памятка: разбор па кроках

Мова — гэта гісторыя народа (У. Ліпскі) — дзейнік мова і выказнік гісторыя — назоўнікі ў назоўным склоне, перад выказнікам указальнае слова гэта, звязка нулявая: працяжнік ставіцца перад гэта.

  1. Знайдзі дзейнік і выказнік. Правер, што звязка нулявая (няма быў, стаў, з’яўляецца).
  2. Вызнач, чым яны выражаны. Назоўнікі, лічэбнікі, інфінітывы, словы гэта, вось, значыць, фразеалагізм — умовы для працяжніка.
  3. Правер перашкоды. Асабовы займеннік-дзейнік, не ці як (нібы) пры выказніку-назоўніку, выказнік-прыметнік, пабочнае слова, адваротны парадак — працяжнік не ставіцца.

Цяпер растлумач: Калі паміж дзейнікам і выказнікам ставіцца працяжнік, а калі — не?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Калі паміж дзейнікам і выказнікам з нулявой звязкай ставіцца працяжнік?
2. У якім сказе працяжнік НЕ ставіцца?
3. Як правільна паставіць знак?
4. Чаму ў сказе «Сэрца не камень» працяжнік не ставіцца?
5. Чаму ў прыказцы «Поле араць — не рукамі махаць» працяжнік ставіцца, хоць ёсць не?
6. Дзе патрэбны працяжнік?
7. Чаму ў сказе «Хлопцы, відаць, добрыя рыбакі» няма працяжніка?
8. Чаму ў сказе «Адвечнае дрэва дуб» няма працяжніка?
9. Чым выражаны выказнік у сказе «Уладзік зараз — шмыг у дзверы»?
10. Які сказ напісаны з памылкай?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑