Паўтарэнне вывучанага ў V—VII класах

§ 3. Самастойныя і службовыя часціны мовы

Паўтараем, на якія групы падзяляюцца часціны мовы, чым самастойныя словы адрозніваюцца ад службовых і выклічнікаў, і ўспамінаем, калі назоўнікі ў родным склоне маюць канчатак -а (-я), а калі -у (-ю).

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прачытай паданне: «На тым месцы, дзе сёння стаіць Магілёў, некалі быў непраходны лес». Словы месцы, Магілёў, лес, стаіць, непраходны называюць прадметы, дзеянні, прыметы. А на, дзе толькі дапамагаюць звязаць іх паміж сабой. Без адных не было б зместу, без другіх — сувязі.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым адрозніваюцца самастойныя і службовыя часціны мовы і выклічнік?

01

Тры групы часцін мовы

Часціны мовы падзяляюцца на самастойныя (назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік, дзеяслоў, прыслоўе), службовыя (прыназоўнік, злучнік, часціца) і выклічнік.

СамастойныяСлужбовыяВыклічнік
называюць прадметы, прыметы, колькасць, указваюць на прадметы, абазначаюць дзеянні, прыметы дзеянняўслужаць для сувязі слоў ці частак сказа, надаюць адценні словам ці сказувыражае розныя пачуцці, эмоцыі, але не называе іх
зменныя (акрамя прыслоўя)нязменныянязменны
з’яўляюцца членамі сказане з’яўляюцца членамі сказане з’яўляецца членам сказа
Паглядзім, як гэта працуе

У тым лесе жыў страшны разбойнік Машэка.

Лесе, разбойнік, Машэка — назоўнікі; тым — займеннік; жыў — дзеяслоў; страшны — прыметнік. Усе яны — самастойныя словы і члены сказа. У — прыназоўнік, службовае слова.

02

Зменныя і нязменныя словы

Самастойныя часціны мовы бываюць зменныя: назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік скланяюцца, дзеяслоў спрагаецца. Нязменная самастойная часціна мовы — прыслоўе.

Асобныя формы дзеяслова — дзеепрыметнік (скошаны, расстаўлены) і дзеепрыслоўе (баючыся, ухапіўшыся). Дзеепрыметнік мае прыметы дзеяслова і прыметніка, а дзеепрыслоўе абазначае дадатковае дзеянне.

Паглядзім, як гэта працуе

Ён, не баючыся, прыходзіў у селішча. Ён адною рукою спыняў экіпаж, ухапіўшыся за яго кола.

Прыходзіў, спыняў — дзеясловы незакончанага трывання прошлага часу; баючыся, ухапіўшыся — дзеепрыслоўі. Ён, яго — займеннікі; адною — лічэбнік у форме творнага склону.

03

Службовыя часціны мовы

Прыназоўнік і злучнік служаць для сувязі слоў ці частак сказа, часціца надае розныя адценні словам ці сказу. Службовыя словы нязменныя і не з’яўляюцца членамі сказа.

Выклічнік не ўваходзіць у групу службовых слоў: ён нічога не звязвае і не ўдакладняе, а выражае пачуцці (ой, ах, ура). З службовымі словамі яго збліжае тое, што ён нязменны і не з’яўляецца членам сказа.

Паглядзім, як гэта працуе

Каб галаву штораз не чухаць, часцей людзей патрэбна слухаць. Ніколі б гора мы не зналі, калі б рабілі, як казалі (Прыказкі).

Каб, калі, як — злучнікі: звязваюць часткі сказа. Не, б — часціцы: выражаюць адмаўленне і ўмоўнасць. Прыназоўнікаў у гэтых сказах няма.

Параўноўваем і заўважаем

Прыназоўнік, злучнік, часціца

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Часціна мовыШто робіцьПрыклады
прыназоўнікзвязвае словы ў словазлучэнні, выражае адносіны паміж іміу лесе, супраць аднаго, перад Машэкам
злучнікзвязвае аднародныя члены сказа і часткі складанага сказаі, але, што, каб, калі, як
часціцанадае адценні словам і сказу, утварае формы слоўне, ні, б, нават, хай
выклічніквыражае пачуцці, не называючы іхой, ах, ура
04

Канчаткі -а (-я), -у (-ю)

Назоўнікі мужчынскага роду 2-га скланення ў родным склоне адзіночнага ліку маюць канчатак -а (-я) або -у (-ю). Выбар залежыць ад значэння слова.

-а (-я)-у (-ю)
асобы і жывёлы: сябра, бусларэчывы і матэрыялы: кефіру, паркет з дубу
канкрэтныя прадметы: пад’езда (ля пад’езда), дома, баравікаабстрактныя паняцці: дабрабыту, жалю
адзінкі часу, месяцы: года, верасняз’явы прыроды, хваробы: ветру, бранхіту
назвы дрэў: дуба (каля дуба)травяністыя расліны: ячменю, палыну, верасу
установы, арганізацыі: гурткапрацэсы, дзеянні: бегу, пад’езду (не было пад’езду да дома)
Паглядзім, як гэта працуе

Стаяць каля дуба — паркет з дубу.

Каля дуба — гаворка пра дрэва (канкрэтны прадмет), таму -а. Паркет з дубу — пра матэрыял, драўніну, таму -у.

Прасочваем шлях

Як вызначыць часціну мовы

  1. Ставім пытанне

    Калі да слова можна паставіць пытанне, гэта самастойная часціна мовы.

    непраходны (які?) лес

  2. Вызначаем агульнае значэнне

    Што слова абазначае: прадмет, прымету, колькасць, дзеянне, прымету дзеяння?

    непраходны — прымета прадмета → прыметнік

  3. Называем марфалагічныя прыметы

    Род, лік, склон, трыванне, час — у залежнасці ад часціны мовы.

    непраходны — м. р., адз. л., Н. скл.

  4. Вызначаем ролю ў сказе

    Самастойнае слова — член сказа; службовае членам сказа не бывае.

    Быў непраходны лес: непраходны — азначэнне.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Самастойная, службовая ці выклічнік?

Размяркуй словы па групах. Падказка: да самастойнага слова можна паставіць пытанне, службовае слова толькі звязвае або надае адценне, выклічнік выражае пачуцці.

Думай як філолаг

Разважаем як філолагі

Паразважай над пытаннем і пасля зверся з узорам адказу.

Чаму выклічнік не ўваходзіць у групу службовых слоў? Што яго адрознівае ад службовых слоў, а што збліжае з імі?

Зверыць разважанне

Службовыя словы працуюць на іншыя словы: прыназоўнік і злучнік звязваюць, часціца надае адценне. Выклічнік нічога не звязвае і не ўдакладняе — ён сам па сабе выражае пачуцці (ой, ура). Гэтым ён адрозніваецца ад службовых слоў. Збліжае іх тое, што выклічнік, як і службовыя словы, нязменны і не з’яўляецца членам сказа.

Прыслоўе не змяняецца, як і службовыя словы. Чаму ж яго адносяць да самастойных часцін мовы?

Зверыць разважанне

Галоўнае для самастойнага слова — лексічнае значэнне і роля ў сказе, а не здольнасць змяняцца. Прыслоўе называе прымету дзеяння ці іншай прыметы (размашыста, па-мужчынску, сёння), адказвае на пытанне (як? калі?) і з’яўляецца членам сказа, часцей акалічнасцю. Службовыя словы такога значэння і ролі не маюць.

Па-беларуску гавораць «стаяць каля дуба», але «паркет з дубу». Чаму ў адным слове розныя канчаткі роднага склону?

Зверыць разважанне

Канчатак залежыць ад значэння назоўніка. Калі дуб — гэта дрэва, канкрэтны прадмет, ужываецца -а: каля дуба. Калі дуб абазначае матэрыял, драўніну, — рэчыва, і тады ўжываецца -у: паркет з дубу. Таму, выбіраючы канчатак, трэба думаць пра сэнс слова ў сказе.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Тры групы

    Часціны мовы падзяляюцца на самастойныя, службовыя і выклічнік.

  2. Самастойныя словы

    Назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік, дзеяслоў, прыслоўе называюць ці ўказваюць і з’яўляюцца членамі сказа.

  3. Зменныя і нязменныя

    Назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік скланяюцца, дзеяслоў спрагаецца, прыслоўе нязменнае.

  4. Службовыя словы

    Прыназоўнік і злучнік звязваюць словы ці часткі сказа, часціца надае адценні; членамі сказа яны не бываюць.

  5. Выклічнік

    Выклічнік выражае пачуцці, але не называе іх; ён нязменны і не з’яўляецца членам сказа.

  6. Канчаткі -а (-я), -у (-ю)

    Канчатак роднага склону залежыць ад значэння: каля дуба (дрэва), але паркет з дубу (матэрыял).

Памятка: разбор па кроках

Сосны → (што?) → прадмет → назоўнік, ж. р., мн. л., В. скл. → «вырываў высокія сосны» — дапаўненне.

  1. Ставім да слова пытанне. Калі пытанне паставіць можна — гэта самастойная часціна мовы; калі нельга — службовае слова або выклічнік.
  2. Вызначаем значэнне і прыметы. Прадмет, прымета, колькасць, дзеянне; род, лік, склон, трыванне, час.
  3. Вызначаем ролю ў сказе. Самастойнае слова — член сказа, службовае звязвае словы ці надае адценні, выклічнік выражае пачуцці.

Цяпер растлумач: Чым адрозніваюцца самастойныя і службовыя часціны мовы і выклічнік?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якія часціны мовы адносяцца да самастойных?
2. Якая самастойная часціна мовы з’яўляецца нязменнай?
3. Што аб’ядноўвае прыназоўнік, злучнік і часціцу?
4. Якая часціна мовы спрагаецца?
5. Што выражае выклічнік?
6. У якім радзе ўсе словы — службовыя часціны мовы?
7. Якое слова ў сказе «Ніколі б гора мы не зналі, калі б рабілі, як казалі» з’яўляецца злучнікам?
8. Якая форма дзеяслова — слова «ухапіўшыся»?
9. У якім спалучэнні назоўнік мае канчатак -у (-ю)?
10. Чаму пішам «стаміўся ад бегу», а не «ад бега»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑