Даданыя члены сказа

§ 21. Азначэнне

Даведваемся, што такое азначэнне, чым дапасаваныя азначэнні адрозніваюцца ад недапасаваных, чым яны выражаюцца і як звязваюцца з паяснёным словам.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Аня напісала ў чат класа: «Хто бачыў мой сіні заплечнік з эмблемай школы?» Абодва словы — сіні і з эмблемай — адказваюць на пытанне які? і называюць прымету заплечніка. Але сіні змяняецца разам з назоўнікам (сіняга заплечніка), а з эмблемай застаецца нязменным. Гэта два віды азначэнняў.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое азначэнне і чым дапасаванае азначэнне адрозніваецца ад недапасаванага?

01

Даданыя члены сказа

Даданыя члены сказа паясняюць, удакладняюць галоўныя або даданыя члены. Па сваіх граматычных значэннях яны падзяляюцца на азначэнні, дапаўненні і акалічнасці. Гэтыя значэнні распазнаюцца па пытаннях.

Паглядзім, як гэта працуе

Шарсцяныя рукавіцы добра грэюць рукі.

Рукавіцы (якія?) шарсцяныя — азначэнне; грэюць (што?) рукі — дапаўненне; грэюць (як?) добра — акалічнасць.

Пашырэнне граматычнай асновы даданымі членамі звычайна адбываецца так: азначэнне адносіцца да дзейніка (састаў дзейніка), а дапаўненне і акалічнасць — да выказніка (састаў выказніка).

02

Азначэнне

Азначэнне — гэта даданы член сказа, які абазначае прымету прадмета, яго якасць, уласцівасць і адказвае на пытанні які? чый?

Паглядзім, як гэта працуе

Першае пажоўклае лісце ападала з ліпавых прысад (Т. Хадкевіч). Нотка дакору і строгасці пачулася ў бабчыным голасе (Я. Колас).

Лісце (якое?) першае, пажоўклае; з прысад (якіх?) ліпавых; у голасе (чыім?) бабчыным — усё гэта азначэнні.

У залежнасці ад спосабу выражэння азначэнні падзяляюцца на дапасаваныя і недапасаваныя.

03

Дапасаваныя азначэнні

Дапасаваныя азначэнні выражаюцца прыметнікамі, займеннікамі, дзеепрыметнікамі, лічэбнікамі і дапасуюцца да паяснёнага слова (часцей назоўніка) у родзе, ліку і склоне.

Паглядзім, як гэта працуе

Звоніць аб камень сталёвы нарог (П. Трус). Чыйсьці голас пачуўся на вуліцы (Ц. Гартны). Схіляецца долу даспелае жыта (К. Буйло). Другую ноч байцы не спалі (В. Быкаў).

Сталёвы — прыметнік, чыйсьці — займеннік, даспелае — дзеепрыметнік, другую — лічэбнік. Калі змяніць форму назоўніка, зменіцца і азначэнне: другую ноч — другой ночы.

Дапасаваныя азначэнні звычайна стаяць перад паяснёным словам і звязваюцца з ім спосабам дапасавання.

04

Недапасаваныя азначэнні

Недапасаваныя азначэнні звязваюцца з паяснёным словам спосабам кіравання або прымыкання: Сшыткі (чые?) вучняў ляжалі на стале. Нечаканае запрашэнне (якое?) зайсці да яго мяне вельмі здзівіла.

Недапасаваныя азначэнні выражаюць прымету не прама, непасрэдна, а праз адносіны да іншых прадметаў. Таму яны маюць дадатковыя дапаўняльныя і акалічнасныя значэнні: Спевы (чые? каго?) птушак напоўнілі гай (М. Паслядовіч). Ліпы (дзе? якія?) на плошчы ўсыпаны жоўтым цветам (У. Ягоўдзік).

Паглядзім, як гэта працуе

Дрэвы ў садзе стаяць нерухомыя і велічныя. Сустрэча з сябрамі адбудзецца ў нядзелю.

Недапасаваныя азначэнні багацейшыя за дапасаваныя сваім значэннем: дрэвы (якія? дзе?) у садзе — азначэнне са значэннем акалічнасці; сустрэча (якая? з кім?) з сябрамі — азначэнне са значэннем дапаўнення.

Параўноўваем і заўважаем

Дапасаванае і недапасаванае азначэнне

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаДапасаванаеНедапасаванае
Чым выражанапрыметнікам, займеннікам, дзеепрыметнікам, лічэбнікамназоўнікам, інфінітывам, прыслоўем, дзеепрыслоўем, яго/яе/іх, нескланяльным прыметнікам
Від сувязідапасаваннекіраванне або прымыканне
Ці змяняецца разам з паяснёным словамтак: даспелае жыта — даспелага жытане: дарога дадому — дарогі дадому
Як выражае прыметупрама, непасрэднапраз адносіны да іншых прадметаў, з дадатковым значэннем
Месца ў сказезвычайна перад паяснёным словамзвычайна пасля паяснёнага слова
Прыкладкрынічная вадавада з крыніцы
05

Чым выражаюцца недапасаваныя

Недапасаваныя азначэнні выражаюцца назоўнікамі ва ўскосных склонах (без прыназоўніка і з прыназоўнікам), інфінітывам, прыслоўем, дзеепрыслоўем, прыналежнымі займеннікамі яго, яе, іх, нескланяльным прыметнікам, сінтаксічна непадзельным словазлучэннем.

Чым выражанаПрыкладСувязь
назоўнік без прыназоўнікаапавяданні (чые?) дзедакіраванне
назоўнік з прыназоўнікамнавальніцы (якія?) з громамкіраванне
інфінітыўздольнасць (якая?) разважацьпрымыканне
прыслоўедарога (якая?) дадомупрымыканне
дзеепрыслоўечытанне (якое?) лежачыпрымыканне
займеннік яго, яе, іхадказы (чые?) ягокіраванне (так у падручніку)
нескланяльны прыметнікмова (якая?) хіндзіпрымыканне
непадзельнае словазлучэннепалёт (які?) Мінск — Масквапрымыканне
Паглядзім, як гэта працуе

Палёт Мінск — Масква праходзіў на вышыні 6 кіламетраў.

Палёт (які?) Мінск — Масква; на вышыні (якой?) 6 кіламетраў — абодва азначэнні выражаны непадзельнымі спалучэннямі слоў і звязаны прымыканнем.

06

Азначэнне ці частка выказніка

Прыметнік і парадкавы лічэбнік з’яўляюцца азначэннямі, калі паясняюць назоўнік у сказе, і ўваходзяць у іменную частку выказніка, калі разам з дзеясловам-звязкай (быў, стаяў) або без яго паведамляюць пра прымету дзейніка.

Паглядзім, як гэта працуе

Першыя зоры ўжо замігцелі ў бяздонным небе (Я. Сіпакоў). Наш рэйс быў другі (У. Караткевіч). Лес стаяў ціхі і задуменны (М. Лынькоў).

Першыя, у бяздонным — азначэнні. Другі, ціхі і задуменны — іменная частка састаўнога выказніка: яны паведамляюць, які рэйс, які лес.

У мастацкім тэксце азначэнні робяць апісанне вобразным і дакладным: Дзень назаўтра выдаўся ясны і пагодлівы. Невялічкі марозік за ноч накрыў інеем апаўшыя лісты (У. Краўчанка). Азначэнні, якія ўжываюцца ў пераносным значэнні, называюць мастацкімі.

Прасочваем шлях

Як вызначыць від азначэння

  1. Знаходзім паяснёнае слова

    Ад назоўніка ставім пытанне які? чый?

    Я ўважліва слухаў апавяданні дзеда: апавяданні (чые?) дзеда.

  2. Мяняем форму паяснёнага слова

    Калі азначэнне змяняецца разам з ім — дапасаванае; калі застаецца нязменным — недапасаванае.

    апавяданні дзеда — апавяданняў дзеда: дзеда не змянілася.

  3. Вызначаем, чым выражана

    Прыметнік, займеннік, дзеепрыметнік, лічэбнік — дапасаванае; назоўнік, інфінітыў, прыслоўе, дзеепрыслоўе — недапасаванае.

    Дзеда — назоўнік у родным склоне без прыназоўніка.

  4. Называем від сувязі

    Дапасаванне, кіраванне або прымыканне.

    Апавяданні дзеда — кіраванне: недапасаванае азначэнне.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Дапасаванае ці недапасаванае?

Вызначы від азначэння ў словазлучэнні: ці змяняецца яно разам з паяснёным словам?

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Разважым, як азначэнні перадаюць прымету і чаму адно і тое ж слова можа быць рознымі членамі сказа.

Чаму падручнік называе недапасаваныя азначэнні багацейшымі па значэнні? Пакажы на прыкладзе «Дрэвы ў садзе стаяць нерухомыя».

Зверыць разважанне

Да слоў у садзе можна паставіць два пытанні: дрэвы (якія?) у садзе і (дзе?) у садзе. Значыць, азначэнне адначасова паказвае і прымету, і месца — мае дадатковае акалічнаснае значэнне. Дапасаванае азначэнне (садовыя дрэвы) называе толькі прымету. Недапасаваныя азначэнні выражаюць прымету праз адносіны да іншага прадмета, таму іх значэнне шырэйшае.

Параўнай сказы: «Наш рэйс быў другі» і «Другі рэйс адправіўся ўвечары». Чаму ў адным выпадку другі — азначэнне, а ў другім — не?

Зверыць разважанне

У другім сказе другі паясняе дзейнік рэйс і адказвае на пытанне які? — гэта дапасаванае азначэнне. У першым сказе другі разам са звязкай быў паведамляе пра дзейнік — гэта іменная частка састаўнога выказніка. Роля слова залежыць не ад часціны мовы, а ад таго, якую функцыю яно выконвае ў сказе.

Практ. 150. Чаму ў словазлучэннях Купалавы творы і Скарынаўскія чытанні першае слова пішацца з вялікай літары, а ў словазлучэнні скарынаўскія выданні — з малой?

Зверыць разважанне

Купалавы — прыналежны прыметнік з суфіксам -ав- ад уласнага імя: ён азначае «які належыць Купалу», таму пішацца з вялікай літары. Скарынаўскія чытанні — уласная назва мерапрыемства, першае слова назвы пішацца з вялікай літары (як і Коласаўская прэмія). Скарынаўскія выданні — проста «звязаныя са Скарынам», гэта не назва, таму прыметнік на -ск- пішацца з малой літары.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Тры даданыя члены

    Азначэнне, дапаўненне і акалічнасць паясняюць галоўныя або іншыя даданыя члены; іх распазнаюць па пытаннях.

  2. Азначэнне

    Абазначае прымету прадмета, яго якасць, уласцівасць і адказвае на пытанні які? чый?

  3. Дапасаванае

    Выражаецца прыметнікам, займеннікам, дзеепрыметнікам, лічэбнікам і дапасуецца да паяснёнага слова ў родзе, ліку і склоне: сталёвы нарог.

  4. Недапасаванае

    Звязваецца кіраваннем або прымыканнем і не змяняецца разам з паяснёным словам: навальніцы з громам, здольнасць разважаць.

  5. Багацейшае значэнне

    Недапасаванае азначэнне можа сумяшчаць значэнне азначэння са значэннем дапаўнення або акалічнасці: дрэвы ў садзе, сустрэча з сябрамі.

  6. Азначэнне ці выказнік

    Прыметнік — азначэнне, калі паясняе назоўнік (першыя зоры), і частка выказніка, калі паведамляе пра прымету дзейніка (лес стаяў ціхі).

Памятка: разбор па кроках

Мне кожны колас Прыдняпроўя жадае добрага здароўя (А. Пысін) — колас (які?) Прыдняпроўя: недапасаванае, назоўнік, кіраванне; здароўя (якога?) добрага: дапасаванае, прыметнік.

  1. Крок 1. Знаходжу слова, якое адказвае на пытанне які? чый? ад назоўніка, — гэта азначэнне.
  2. Крок 2. Мяняю форму паяснёнага слова: калі азначэнне змяняецца разам з ім — яно дапасаванае, калі не — недапасаванае.
  3. Крок 3. Вызначаю, чым выражана азначэнне і якім відам сувязі (дапасаванне, кіраванне, прымыканне) яно звязана з паяснёным словам.

Цяпер растлумач: Што такое азначэнне і чым дапасаванае азначэнне адрозніваецца ад недапасаванага?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Азначэнне — гэта даданы член сказа, які абазначае…
2. На якія пытанні адказвае азначэнне?
3. У якім сказе ёсць недапасаванае азначэнне?
4. Якім відам сувязі дапасаванае азначэнне звязана з паяснёным словам?
5. У якім сказе прыметнік з’яўляецца часткай выказніка?
6. Чым выражана азначэнне ў словазлучэнні «чытанне лежачы»?
7. Чым выражана азначэнне хіндзі ў сказе «Мова хіндзі цяжкая для вывучэння»?
8. У якім словазлучэнні азначэнне звязана з паяснёным словам прымыканнем?
9. Чаму недапасаваныя азначэнні багацейшыя за дапасаваныя сваім значэннем?
10. У якім радку абодва азначэнні дапасаваныя?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑