Даведваемся, што такое прыдатак, якія прыдаткі бываюць дапасаванымі і недапасаванымі, што яны абазначаюць і калі прыдатак пішацца праз дэфіс, асобна або ў двукоссі.
Віка падпісала фота: «Мы з сястрой Жаннай на возеры Нарач». Тут у прадметаў па дзве назвы: Жанна — сястра, возера — Нарач. Адна з гэтых назваў — прыдатак. Але пры імені чалавека прыдаткам будзе агульнае слова сястра, а пры слове возера — уласная назва Нарач, якая да таго ж не змяняецца разам з паяснёным словам.
Што такое прыдатак і як ён пішацца з паяснёным словам?
Прыдатак — гэта азначэнне, выражанае назоўнікам і дапасаванае да паяснёнага слова звычайна ў склоне.
Прыдатак характарызуе прадмет і дае яму другую назву.
І плыве, плыве імкліва светлы Нёман-чарадзей (Я. Пушча).
Чарадзей — дапасаваны прыдатак: ён супадае з паяснёным словам Нёман у адзіночным ліку, мужчынскім родзе і назоўным склоне. Параўнаем: Нёмана-чарадзея, Нёману-чарадзею.
Прыдатак, які з’яўляецца ўласнай назвай, іншы раз можа не супадаць з паяснёным словам у родзе (возера Свіцязь), ліку (горад Баранавічы) і склоне (выпісваем газету «Звязда»). Такія прыдаткі з’яўляюцца недапасаванымі, паколькі паяснёныя словы і прыдаткі выражаны рознымі граматычнымі формамі.
Мы адпачывалі на возеры Нарач. Мы жывём у горадзе Баранавічы.
Паяснёнае слова змянілася (на возеры, у горадзе), а прыдатак застаўся ў назоўным склоне: Нарач, Баранавічы — недапасаваныя прыдаткі.
Прыдатак можа абазначаць прымету прадмета (зязюля-непаседа), ступень роднасці (сястра Жанна), нацыянальнасць (воін-беларус), прафесію (мужчына-ўрач), называць уласнае імя неадушаўлёных прадметаў (возера Нарач), узрост (хлопец-юнак).
| Што называе | Прыклады |
|---|---|
| якасць, характарыстыку | зіма-чарадзейка, салавей-пяюн, завод-гігант |
| геаграфічны аб’ект | рака Няміга, горад Віцебск |
| астранамічны аб’ект | сузор’е Млечны Шлях, зорка Венера |
| кандытарскі, парфумерны выраб | цукеркі «Свіцязянка», шампунь «Шыпшына» |
| транспартны сродак | экспрэс «Страла», трактар «Беларус» |
| твор мастацтва, літаратуры | карціна «Полацкія званы», паэма «Новая зямля» |
| занятак, прафесію, узрост | студэнты-філолагі, дзеці-падлеткі, хлопец-беларус |
Прыдаткамі з’яўляюцца аднаслоўныя і неаднаслоўныя назвы кніг, газет, часопісаў, фільмаў, карцін, прадпрыемстваў, фірм і г. д. Усе гэтыя прыдаткі захоўваюць форму назоўнага склону, пішуцца з вялікай літары і бяруцца ў двукоссе: у часопісе «Полымя», выступілі з танцам «Лявоніха», на фабрыцы «Слодыч».
Авэ Марыя (ад лац. Ave Maria — Радуйся, Марыя) — назва каталіцкага гімна і музычных твораў на яго тэкст (Ф. Шуберт, Ш. Гуно, І. Лучанок).
Назва твора ўжываецца нязменна: слухаю Авэ Марыя, усхваляваны гукамі Авэ Марыя. Памылкова: «Зараз вы паслухаеце свой любімы твор — Авэ Марыю».
Пры спалучэнні агульнага назоўніка з уласным імем (прозвішчам) чалавека прыдаткам з’яўляецца назоўнік агульны: прафесар Л. І. Бурак, дзед Талаш. У іншых спалучэннях агульнага назоўніка з уласным прыдаткам з’яўляецца ўласны назоўнік: горад Брэст, рака Сож.
Заўвага. У мове сустракаюцца назоўнікі-сінонімы, якія выступаюць як адзін член сказа і прыдаткамі не з’яўляюцца: Бягуць у даль шляхі-дарогі (К. Кірэенка). Самых дарагіх гасцей у нас сустракаюць хлебам-соллю (У. Караткевіч).
аграном Ярмолаў, доктар Красноўская; пустыня Сахара, планета Юпітэр.
Пры прозвішчах людзей прыдаткі — аграном, доктар. Пры назвах пустыні і планеты прыдаткі — Сахара, Юпітэр.
Адзіночны прыдатак з паяснёным назоўнікам пішацца праз дэфіс:
1) калі абодва словы — агульныя назоўнікі, а прыдатак стаіць пасля паяснёнага слова: дзяўчына-фельчар, горад-герой, Радзіма-маці, бацька-франтавік, лось-прыгажун. Пры адваротным парадку слоў дэфіс не пішацца: герой горад, волат дуб, красуня дзяўчына. Але: маці-Радзіма;
2) калі ўласны назоўнік стаіць перад агульным: Дзвіна-рака, Купала-паэт, Зямля-планета.
Застагналі, загулі магутныя дубы-волаты (В. Карамазаў). Над Бярозаю-ракою ўзыходзіла зара (П. Панчанка).
Дубы-волаты: абодва словы агульныя, прыдатак волаты стаіць пасля паяснёнага слова. Бярозаю-ракою: уласны назоўнік стаіць перад агульным.
Дэфіс не ставіцца:
1) калі ўласны назоўнік стаіць пасля агульнага: кампазітар Лучанок, горад Мінск, планета Венера;
2) калі паміж прыдаткам і паяснёным словам існуюць рода-відавыя адносіны: грыб баравік, кветка званочак, дрэва дуб, рыба шчупак;
3) пасля слоў пан, панове, спадар (спадарыня), таварыш, грамадзянін, наш брат: Спадар пасол, мы рады вітаць Вас у нашай краіне.
Не цвіце трава чабор (Я. Купала). Возера Нарач ніколі не зарастае расліннасцю (В. Вольскі).
Трава чабор — род і від (чабор — від травы), дэфіс не патрэбны. Возера Нарач — уласны назоўнік пасля агульнага.
| Умова | Як пішам | Прыклад |
|---|---|---|
| абодва словы агульныя, прыдатак пасля | праз дэфіс | бацька-франтавік |
| абодва словы агульныя, прыдатак перад | асобна (але: маці-Радзіма) | красуня дзяўчына |
| уласны назоўнік перад агульным | праз дэфіс | Купала-паэт |
| уласны назоўнік пасля агульнага | асобна | кампазітар Лучанок |
| рода-відавыя адносіны | асобна | рыба шчупак |
| пасля пан, спадар, таварыш… | асобна | спадар пасол |
| назва кнігі, фільма, прадпрыемства | у двукоссі, з вялікай літары | на фабрыцы «Слодыч» |
Вызначаем, якое слова паяснёнае, а якое — прыдатак.
студэнт этнограф: студэнт (які?) этнограф.
Пры імені чалавека прыдатак — агульны назоўнік; у іншых выпадках — уласны.
студэнт і этнограф — абодва агульныя.
Агульны прыдатак пасля агульнага або ўласны перад агульным — дэфіс; род і від, уласны пасля агульнага, пасля спадар — асобна.
Прыдатак этнограф стаіць пасля паяснёнага слова.
Пры назве кнігі, фільма, газеты — двукоссе і вялікая літара.
Назаўтра студэнт-этнограф выехаў з вёскі (З. Бядуля).
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Выдатная праца настаўніка Васіля Сухамлінскага «Сэрца аддаю дзецям» (В. Вітка) — прыдатак-назва твора: у двукоссі, з вялікай літары, у назоўным склоне.
Задача 1. Ты робіш падпісы да фотаздымкаў са школьнай экскурсіі. Складзі 3–4 падпісы з прыдаткамі: назва горада або ракі, імя экскурсавода з яго прафесіяй, назва музея або помніка.
Узор: 1. Мы ў горадзе Полацку на беразе ракі Дзвіны. 2. Экскурсавод Алена Пятроўна расказвае пра Сафійскі сабор. 3. Наш клас у музеі «Беларуская кніга». 4. Каля помніка Францыску Скарыну.
Што праверыць: горад Полацк, рака Дзвіна — без дэфіса (уласны пасля агульнага); экскурсавод — прыдатак пры імені чалавека; назва музея — у двукоссі з вялікай літары.
Задача 2. Аднакласнік напісаў у паведамленні: «Учора ў кінатэатры «Кастрычнік» паказвалі фільм «Людзей на балоце», а потым мы з’елі торт-«Гамяльчанку»». Знайдзі і выпраў памылкі.
Узор: Учора ў кінатэатры «Кастрычнік» паказвалі фільм «Людзі на балоце», а потым мы з’елі торт «Гамяльчанка».
Што праверыць: назвы пры родавых словах (фільм, торт) захоўваюць назоўны склон і бяруцца ў двукоссе без дэфіса.
Задача 3. Практ. 154. Да кожнага назоўніка падбяры прыдатак і запішы словазлучэнні: вучань, дзяўчына, рабочы, аграгарадок, часопіс, кінафільм.
Узор: вучань-выдатнік, дзяўчына-спартсменка, рабочы-зваршчык, аграгарадок Жалудок, часопіс «Маладосць», кінафільм «Людзі на балоце».
Што праверыць: агульны прыдатак пасля агульнага — праз дэфіс; уласная назва пасля агульнага — без дэфіса; назвы часопісаў і фільмаў — у двукоссі.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Вызначы, як пішацца прыдатак з паяснёным словам.
Разважым, як прыдатак звязаны з паяснёным словам і чаму ён пішацца па-рознаму.
Чаму правільна «выпісваем газету «Звязда»», але «выпісваем «Звязду»»?
Калі ёсць родавае слова (газета), яно і змяняецца па склонах, а прыдатак-назва ў двукоссі захоўвае форму назоўнага склону — гэта недапасаваны прыдатак. Калі родавага слова няма, назва сама становіцца членам сказа (дапаўненнем) і скланяецца: выпісваем (што?) «Звязду».
У радыёперадачы сказалі: «Зараз вы паслухаеце свой любімы твор — Авэ Марыю». У чым памылка?
Паводле даведніка «Слоўка за слоўкам», назва Авэ Марыя (лац. Ave Maria — Радуйся, Марыя) павінна ўжывацца нязменна: слухаю Авэ Марыя, усхваляваны гукамі Авэ Марыя. Правільна: «Зараз вы паслухаеце свой любімы твор — Авэ Марыя».
Чаму ў сказе «Самых дарагіх гасцей у нас сустракаюць хлебам-соллю» слова соллю — не прыдатак, хоць пішацца праз дэфіс?
Прыдатак дае прадмету другую назву, характарызуе яго. А хлеб-соль — спалучэнне двух назоўнікаў, якія разам абазначаюць адно паняцце (пачастунак, сустрэчу гасцей) і выступаюць як адзін член сказа. Так і шляхі-дарогі: гэта сінонімы, а не прадмет і яго характарыстыка. Таму яны прыдаткамі не з’яўляюцца.
Гэта азначэнне, выражанае назоўнікам і дапасаванае да паяснёнага слова звычайна ў склоне; яно дае прадмету другую назву.
Уласная назва можа не супадаць з паяснёным словам у родзе, ліку і склоне: возера Свіцязь, горад Баранавічы, газету «Звязда».
Прымету, ступень роднасці, нацыянальнасць, прафесію, узрост, уласнае імя неадушаўлёнага прадмета.
Пры імені чалавека прыдатак — агульны назоўнік (дзед Талаш), у іншых выпадках — уласны (рака Сож).
Праз дэфіс: горад-герой, Дзвіна-рака. Без дэфіса: герой горад, горад Мінск, грыб баравік, спадар пасол.
Назвы кніг, газет, фільмаў, прадпрыемстваў захоўваюць назоўны склон, пішуцца з вялікай літары і бяруцца ў двукоссе.
Над яблыняй-лясушкай уецца матылёк (М. Калачынскі) — лясушкай: дапасаваны прыдатак (жаночы род, адзіночны лік, творны склон, як і яблыняй); абодва словы агульныя, прыдатак пасля паяснёнага слова — праз дэфіс.
Цяпер растлумач: Што такое прыдатак і як ён пішацца з паяснёным словам?
Загрузка прагрэсу…