Даданыя члены сказа

§ 23. Дапаўненне

Даведваемся, што такое дапаўненне, ад якіх слоў яно залежыць, чым прамое дапаўненне адрозніваецца ад ускоснага і якімі часцінамі мовы выражаецца дапаўненне.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

У чаце класа Максім піша: «Не магу знайсці сшытка па фізіцы. Дашліце мне фота задання!» Словы сшытка, фота, мне называюць прадмет, на які скіравана дзеянне, і асобу, каму яно адрасавана. Гэта дапаўненні. Але чаму сшытка стаіць у родным склоне, а фота — у вінавальным?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое дапаўненне і чым прамое дапаўненне адрозніваецца ад ускоснага?

01

Дапаўненне

Дапаўненне — даданы член сказа, які абазначае прадмет і адказвае на пытанні ўскосных склонаў.

Дапаўненні звычайна залежаць ад членаў сказа, якія выражаны дзеясловамі, дзеепрыметнікамі, дзеепрыслоўямі: сябрую (з кім?) з аднакласніцай, прачытаная (кім?) аднакласніцай, спяваючы (з кім?) з аднакласніцай.

Дапаўненні могуць таксама залежаць ад членаў сказа, выражаных назоўнікамі і прыметнікамі.

Паглядзім, як гэта працуе

Чытанне кніг карыснае ўсім. Мы былі гатовы да ад’езду.

Чытанне (чаго?) кніг — дапаўненне залежыць ад назоўніка; гатовы (да чаго?) да ад’езду — ад прыметніка.

02

Значэнні дапаўненняў

Ад аднаго і таго ж дзеяслова-выказніка могуць залежаць розныя па значэнні дапаўненні.

Я пішу…Значэнне дапаўнення
(што?) пісьмопрадмет, на які накіравана дзеянне
(каму?) братуадрасат дзеяння
(чым?) ручкайсродак дзеяння
(аб чым?) аб вучобепрадмет паведамлення
(на чым?) на паперыпрадмет, на якім ажыццяўляецца дзеянне
Паглядзім, як гэта працуе

Гром для хмар загады піша вогненным пяром (К. Кірэенка).

Піша (што?) загады — прадмет, на які накіравана дзеянне; піша (чым?) пяром — сродак дзеяння.

03

Прамое дапаўненне

У залежнасці ад формы выражэння дапаўнення і ад таго, пераходны ці непераходны дзеяслоў паясняецца ім, дапаўненні падзяляюцца на прамыя і ўскосныя. Прамое дапаўненне адносіцца да пераходных дзеясловаў і абазначае прадмет, на які накіравана дзеянне.

Прамыя дапаўненні выражаюцца:

  1. назоўнікам або займеннікам у форме вінавальнага склону без прыназоўніка: Расчасалі вішні шоўкавыя косы (П. Трус). Мы бачым вас упершыню;
  2. назоўнікам у форме роднага склону без прыназоўніка, калі пры пераходным дзеяслове ёсць адмоўная часціца не: Аленка напісала пісьмо Сцёпку (Я. Колас). — Аленка не напісала пісьма Сцёпку;
  3. назоўнікам у форме роднага склону, калі дзеянне пераходзіць не на ўвесь прадмет, а толькі на яго частку: Мікіта папрасіў вады і хлеба.
04

Ускоснае дапаўненне

Дапаўненні, выражаныя ўсімі іншымі ўскоснымі склонамі з прыназоўнікамі і без прыназоўнікаў, называюцца ўскоснымі.

Паглядзім, як гэта працуе

У лесе дзеці натрапілі (на каго?) на вожыка. Зямля пакрываецца (чым?) снегам.

На вожыка — вінавальны склон, але з прыназоўнікам, таму дапаўненне ўскоснае. Снегам — творны склон, ускоснае дапаўненне пры непераходным дзеяслове.

Параўнаем: Восень агаліла (што?) усе дрэвы і кусты (Я. Колас) — прамое дапаўненне; Да гусей з кустоў падкралася хітрая ліса (В. Вітка) — ускоснае.

Параўноўваем і заўважаем

Прамое і ўскоснае дапаўненне

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаПрамоеУскоснае
Пры якім дзеясловепры пераходнымпры пераходным і непераходным
Формавінавальны склон без прыназоўніка; родны пры не або пры значэнні часткіусе іншыя ўскосныя склоны
Прыназоўнікнямаможа быць і можа не быць
Прыкладлюблю лясы; не напісала пісьма; папрасіў вадынатрапілі на вожыка; пакрываецца снегам; пішу брату
05

Чым выражаецца дапаўненне

Дапаўненне можа быць выражана назоўнікам, займеннікам, лічэбнікам, інфінітывам, прыслоўем, прыметнікам і дзеепрыметнікам у значэнні назоўніка, выклічнікам у значэнні назоўніка, сінтаксічна непадзельным словазлучэннем і фразеалагізмам.

Чым выражанаПрыкладСувязь
назоўніклюблю (што?) лясыкіраванне
займеннікжывём (з кім?) з табойкіраванне
лічэбнікпадзяліць (што?) два (на што?) на дзесяцькіраванне
інфінітыўпапрасіў брата (аб чым?) ехацьпрымыканне
прыслоўепабудуем (што?) наша заўтрапрымыканне
прыметнік, дзеепрыметнік(каго?) смелага куля не бярэ; паўтараць (што?) пройдзенаекіраванне
выклічніккрычалі (што?) «ўра!»прымыканне
непадзельнае словазлучэнне, фразеалагізмпадрыхтавалі (што?) пяць плакатаў; далі (што?) зялёную вуліцукіраванне
06

Інфінітыў: дапаўненне ці выказнік

Інфінітыў з’яўляецца дапаўненнем, калі дзеянне, названае ім, выконвае іншая асоба, чым дзеянне выказніка. Калі ж абодва дзеянні выконвае адна і тая ж асоба (дзейнік), інфінітыў уваходзіць у састаўны дзеяслоўны выказнік.

Паглядзім, як гэта працуе

Вучні пачалі збіраць лекавыя расліны. — Настаўнік прапанаваў вучням збіраць лекавыя расліны.

У першым сказе збіраюць самі вучні: пачалі збіраць — выказнік. У другім прапануе настаўнік, а збіраць будуць вучні: прапанаваў (што?) збіраць — дапаўненне.

Прасочваем шлях

Як вызначыць від дапаўнення

  1. Знаходзім дапаўненне

    Ад выказніка (або іншага слова) ставім пытанне ўскоснага склону.

    Аленка не напісала (чаго?) пісьма Сцёпку.

  2. Глядзім на склон і прыназоўнік

    Вінавальны без прыназоўніка, родны пры адмоўі ці пры значэнні часткі — прамое; астатнія — ускоснае.

    Пісьма — родны склон без прыназоўніка.

  3. Правяраем дзеяслоў

    Прамое дапаўненне бывае толькі пры пераходным дзеяслове.

    Напісаць (што?) — пераходны; ёсць часціца не.

  4. Робім выснову

    Называем від і склон дапаўнення.

    Пісьма — прамое дапаўненне ў родным склоне; Сцёпку — ускоснае (давальны склон).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Прамое ці ўскоснае?

Вызначы від дапаўнення ў словазлучэнні (дапаўненне — апошняе слова).

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Разважым, чаму форма слова не заўсёды сама падказвае від дапаўнення.

У сказе «Аленка не напісала пісьма Сцёпку» дапаўненне пісьма стаіць у родным склоне. Чаму падручнік называе яго прамым, а не ўскосным?

Зверыць разважанне

Прамое дапаўненне вызначаецца не толькі па склоне, але і па дзеяслове: яно адносіцца да пераходнага дзеяслова і абазначае прадмет, на які накіравана дзеянне. Напісаць (што?) — пераходны дзеяслоў. Пры адмоўі не вінавальны склон (пісьмо) замяняецца родным (пісьма), але значэнне застаецца тым самым — дзеянне накіравана на прадмет. Таму дапаўненне прамое.

Слова заўтра звычайна з’яўляецца акалічнасцю часу. Чаму ў сказе «Мы самі пабудуем наша заўтра» яно — дапаўненне?

Зверыць разважанне

Тут прыслоўе заўтра ўжыта ў значэнні назоўніка («будучыня»): пры ім ёсць азначэнне наша, і да яго можна паставіць пытанне пабудуем (што?). Яно абазначае прадмет, на які накіравана дзеянне, а не час дзеяння. Член сказа вызначаецца па пытанні і значэнні, а не па часціне мовы.

Практ. 164. Чаму ў сказах «Госць хацеў пасадзіць дрэўца» і «Мы папрасілі госця пасадзіць дрэўца» інфінітыў пасадзіць — розныя члены сказа?

Зверыць разважанне

У першым сказе і хоча, і будзе садзіць адзін і той жа чалавек — госць, таму хацеў пасадзіць — састаўны дзеяслоўны выказнік. У другім просім мы, а садзіць будзе госць: дзеянні выконваюць розныя асобы, і інфінітыў адказвае на пытанне папрасілі (аб чым?) — гэта дапаўненне.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Дапаўненне

    Даданы член сказа, які абазначае прадмет і адказвае на пытанні ўскосных склонаў.

  2. Ад чаго залежыць

    Звычайна ад дзеясловаў, дзеепрыметнікаў, дзеепрыслоўяў, а таксама ад назоўнікаў і прыметнікаў: чытанне кніг, гатовы да ад’езду.

  3. Розныя значэнні

    Прадмет дзеяння, адрасат, сродак, прадмет паведамлення: пішу пісьмо брату ручкай аб вучобе.

  4. Прамое

    Пры пераходным дзеяслове: вінавальны склон без прыназоўніка, родны — пры адмоўі не або калі дзеянне пераходзіць на частку прадмета.

  5. Ускоснае

    Усе іншыя ўскосныя склоны з прыназоўнікамі і без іх: натрапілі на вожыка, пакрываецца снегам.

  6. Спосабы выражэння

    Назоўнік, займеннік, лічэбнік, інфінітыў, прыслоўе, прыметнік у значэнні назоўніка, выклічнік, непадзельнае словазлучэнне, фразеалагізм.

Памятка: разбор па кроках

Нізкае сонца асвятляла поле — поле: назоўнік, вінавальны склон без прыназоўніка, прамое дапаўненне, кіраванне.

  1. Крок 1. Ад выказніка або іншага слова ставлю пытанне ўскоснага склону і знаходжу дапаўненне.
  2. Крок 2. Вызначаю склон, ёсць ці няма прыназоўніка, пераходны ці непераходны дзеяслоў.
  3. Крок 3. Вінавальны без прыназоўніка (або родны пры не ці пры значэнні часткі) — прамое дапаўненне; астатнія формы — ускоснае.

Цяпер растлумач: Што такое дапаўненне і чым прамое дапаўненне адрозніваецца ад ускоснага?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. На якія пытанні адказвае дапаўненне?
2. Да якіх дзеясловаў адносіцца прамое дапаўненне?
3. У якім сказе прамое дапаўненне стаіць у родным склоне?
4. У якім сказе ёсць ускоснае дапаўненне?
5. Якое значэнне мае дапаўненне брату ў сказе «Я пішу брату»?
6. Чым выражана дапаўненне ў сказе «Смелага куля не бярэ»?
7. У якім сказе інфінітыў з’яўляецца дапаўненнем?
8. Як звязана дапаўненне ехаць з дзеясловам у сказе «Я папрасіў брата ехаць хутчэй»?
9. Як перабудаваць сказ «Вучні ўзнавілі прачытанае» ў адмоўны, замяніўшы вінавальны склон родным?
10. Якое дапаўненне ў сказе «Мы далі яго вершам зялёную вуліцу» выражана фразеалагізмам?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑