Даданыя члены сказа

§ 24. Акалічнасць

Даведваемся, што такое акалічнасць, якія бываюць акалічнасці па значэнні, чым яны выражаюцца і як звязваюцца з паяснёным словам.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Ліза піша маме: «Прыйду дадому позна: пасля ўрокаў у нас рэпетыцыя». Мама адразу разумее, куды і калі прыйдзе дачка. Словы дадому (куды?), позна і пасля ўрокаў (калі?) паясняюць дзеянне і паказваюць яго месца і час. Гэта акалічнасці.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое акалічнасць і якія бываюць акалічнасці па значэнні?

01

Акалічнасць

Акалічнасць — гэта даданы член сказа, які абазначае месца, час, прычыну, мэту, умову, спосаб дзеяння і адказвае на пытанні дзе? куды? адкуль? калі? чаму? для чаго? як? і інш.

Паглядзім, як гэта працуе

Ноччу, цёмнай, восеньскай, дождж халодны ліў (П. Броўка). Цячэ Прыпяць шырока, велічна (В. Вольскі).

Ліў (калі?) ноччу — акалічнасць часу. Цячэ (як?) шырока, велічна — акалічнасці спосабу дзеяння.

Акалічнасць звычайна паясняе дзеяслоў-выказнік і спалучаецца з ім спосабам прымыкання або кіравання: Лес шумеў ціха — шумеў (як?) ціха (прымыканне). Буслы збіраліся ў вырай — збіраліся (куды?) у вырай (кіраванне). Калі акалічнасць звязана з выказнікам спосабам кіравання, то яна можа мець дадатковае значэнне дапаўнення: Над возерам праляцелі дзікія качкі.

02

Месца, час, прычына, мэта

Паводле значэння акалічнасці падзяляюцца на віды: месца, часу, прычыны, мэты, умовы, спосабу дзеяння, меры і ступені, уступкі.

ВідПытанніПрыклад
месцадзе? куды? адкуль?Унізе струменіў Нёман (Я. Колас). Даносіцца спеў калыханкі здалёк (М. Танк).
часукалі? з якога часу? да якога часу? за які час? як доўга?Першы гром быў сёння ўночы (Н. Гілевіч). За ноч выпала многа снегу (Я. Брыль). Падарожжа працягвалася два тыдні.
прычынычаму? па якой прычыне?А мяцеліца ад злосці белай грываю трасе (З. Бядуля).
мэтыдля чаго? навошта? з якой мэтай?Часта збіраліся палешукі пагутарыць аб сваіх справах (Я. Колас).
03

Умова, спосаб, мера, уступка

Акалічнасці ўмовы адказваюць на пытанне пры якой умове?, спосабу дзеяння — як? якім чынам?, меры і ступені — колькі? як многа? у якой меры і ступені?, уступкі — нягледзячы на што?

ВідПытанніПрыклад
умовыпры якой умове?Праца спорыцца пры песні (К. Буйло).
спосабу дзеянняяк? якім чынам?Будуюць мурашкі сваё жыллё разумна, з толкам (А. Якімовіч).
меры і ступеніколькі? як многа? у якой меры?Тройчы прабіў гадзіннік. Песня дужа ўстрывожыла сэрца маці (Я. Брыль).
уступкінягледзячы на што?Нягледзячы на позні час, спаць не хацелася (М. Лынькоў).
04

Калі пытанняў некалькі

Заўвага. Акалічнасці могуць сумяшчаць у сабе некалькі пытанняў. Пры пастаноўцы да слова пытання дапаўнення (пытанне ўскоснага склону) і акалічнасці (сэнсавае пытанне) перавага аддаецца сэнсаваму пытанню.

Паглядзім, як гэта працуе

Вада была чыстая і празрыстая ў рэчцы.

Да слоў у рэчцы можна паставіць пытанні (у чым?) і (дзе?). Сэнсавае пытанне дзе? важнейшае, таму гэта акалічнасць месца.

Так і ў сказе Перад акном расцвіла яблыня: расцвіла (дзе? перад чым?) перад акном — акалічнасць месца.

Параўноўваем і заўважаем

Дапаўненне ці акалічнасць?

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаДапаўненнеАкалічнасць
Што абазначаепрадметмесца, час, прычыну, мэту, умову, спосаб, меру, уступку
Пытанніускосных склонаў: каго? чаго? чым? на чым?сэнсавыя: дзе? калі? чаму? для чаго? як?
Сувязь з выказнікамзвычайна кіраваннепрымыканне або кіраванне
Калі пытанні абодва—перавага сэнсаваму пытанню: у рэчцы (дзе?)
ПрыкладЗямля пакрываецца (чым?) снегам.Буслы збіраліся (куды?) у вырай.
05

Чым выражаецца акалічнасць

Акалічнасці выражаюцца прыслоўем, спалучэннем назоўніка з прыназоўнікам, дзеепрыслоўем (у тым ліку з залежнымі словамі), інфінітывам, фразеалагізмам.

Чым выражанаПрыкладСувязь
прыслоўеляжыць (дзе?) ваколпрымыканне
назоўнік з прыназоўнікамрасцвіла (дзе?) перад акномкіраванне
дзеепрыслоўепадыходзілі (як?) гамонячыпрымыканне
дзеепрыслоўе з залежнымі словаміскочваюцца (як?) бязгучна знікаючы ў чорнай зямліпрымыканне
інфінітыўвыехалі (з якой мэтай?) сеяцьпрымыканне
фразеалагізмсустрэліся (як?) тварам у тварпрымыканне
Паглядзім, як гэта працуе

Васіль і Яўхім сустрэліся тварам у твар (І. Мележ).

Фразеалагізм тварам у твар — адзін член сказа, акалічнасць спосабу дзеяння.

06

Зараз і цяпер

Слова зараз абавязкова мае на ўвазе будучы час: зараз скажу, прачытаю, напішу. Пры дзеясловах цяперашняга часу яно стаіць толькі тады, калі яны ўжытыя ў значэнні будучага: зараз іду = зараз пайду. Пра тое, што адбываецца ў момант маўлення, кажуць цяпер (А. Клышка).

Паглядзім, як гэта працуе

Пачакай, я зараз прыйду. — Я цяпер іду па вуліцы і бачу цябе.

У першым сказе дзеянне адбудзецца вось-вось — зараз. У другім ідзеш ужо ў момант размовы — цяпер; сказаць «я зараз іду» ў часе самой хады нельга.

Акалічнасці ў тэксце дапамагаюць паказаць, дзе, калі, як і чаму адбываюцца падзеі, робяць апісанне і апавяданне дакладнымі і жывымі.

Прасочваем шлях

Як разабраць акалічнасць

  1. Знаходзім паяснёнае слова

    Звычайна гэта дзеяслоў-выказнік.

    Трывожна крычаць сойкі, пералятаючы з дрэва на дрэва (В. Вольскі).

  2. Ставім сэнсавае пытанне

    Дзе? калі? чаму? для чаго? як? і інш.

    Крычаць (як?) трывожна, пералятаючы з дрэва на дрэва.

  3. Вызначаем від па значэнні

    Па пытанні называем від акалічнасці.

    Абедзве акалічнасці — спосабу дзеяння.

  4. Называем спосаб выражэння і сувязь

    Прыслоўе, назоўнік з прыназоўнікам, дзеепрыслоўе, інфінітыў, фразеалагізм; прымыканне або кіраванне.

    Трывожна — прыслоўе, пералятаючы з дрэва на дрэва — дзеепрыслоўе з залежнымі словамі; абедзве — прымыканне.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Від акалічнасці

Вызначы від акалічнасці ў словазлучэнні (акалічнасць — пасля дзеяслова) або выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Разважым, як адрозніць акалічнасць ад дапаўнення і як правільна ўжываць словы-акалічнасці.

У сказе «Над возерам праляцелі дзікія качкі» да слоў над возерам можна паставіць пытанні над чым? і дзе?. Які гэта член сказа?

Зверыць разважанне

Над чым? — пытанне ўскоснага склону (дапаўнення), дзе? — сэнсавае пытанне (акалічнасці). Паводле падручніка, перавага аддаецца сэнсаваму пытанню. Значыць, над возерам — акалічнасць месца; яна звязана з выказнікам кіраваннем і таму мае дадатковае значэнне дапаўнення.

Чаму ў часе самой хады нельга сказаць «я зараз іду», а «зараз іду!» у адказ на кліч мамы — можна?

Зверыць разважанне

Паводле А. Клышкі, слова зараз абавязкова мае на ўвазе будучы час. Калі мама кліча, а ты яшчэ не рушыў, «зараз іду» значыць «зараз пайду» — дзеяслоў цяперашняга часу ўжыты ў значэнні будучага. А калі ты ўжо ідзеш, дзеянне адбываецца ў момант маўлення — тут патрэбна слова цяпер: я цяпер іду.

Чаму ў сказе «Дождж ліў як з вядра» (М. Лынькоў) словы як з вядра — адна акалічнасць, а не некалькі членаў сказа?

Зверыць разважанне

Як з вядра — фразеалагізм: яго значэнне «вельмі моцна» не складаецца са значэнняў асобных слоў. Фразеалагізм у сказе з’яўляецца адным членам сказа. Ад выказніка ставім пытанне ліў (як?) як з вядра — гэта акалічнасць спосабу дзеяння.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Акалічнасць

    Даданы член сказа, які абазначае месца, час, прычыну, мэту, умову, спосаб дзеяння і адказвае на пытанні дзе? куды? калі? чаму? як? і інш.

  2. Сувязь

    Звычайна паясняе дзеяслоў-выказнік і звязваецца з ім прымыканнем або кіраваннем.

  3. Восем відаў

    Месца, часу, прычыны, мэты, умовы, спосабу дзеяння, меры і ступені, уступкі.

  4. Сэнсавае пытанне

    Калі можна паставіць і пытанне склону, і сэнсавае пытанне, перавага аддаецца сэнсаваму: у рэчцы (дзе?) — акалічнасць месца.

  5. Спосабы выражэння

    Прыслоўе, назоўнік з прыназоўнікам, дзеепрыслоўе (адно або з залежнымі словамі), інфінітыў, фразеалагізм.

  6. Зараз і цяпер

    Зараз — пра блізкую будучыню (зараз скажу), цяпер — пра момант маўлення (я цяпер іду).

Памятка: разбор па кроках

Хлебаробы выехалі ў поле сеяць пшаніцу — выехалі (з якой мэтай?) сеяць: акалічнасць мэты, інфінітыў, прымыканне; выехалі (куды?) у поле — акалічнасць месца, кіраванне.

  1. Крок 1. Знаходжу слова, якое паясняе выказнік і адказвае на сэнсавае пытанне (дзе? калі? чаму? як?…).
  2. Крок 2. Па пытанні вызначаю від акалічнасці; калі пытанняў некалькі, выбіраю сэнсавае.
  3. Крок 3. Называю, чым выражана акалічнасць і як яна звязана з выказнікам (прымыканне або кіраванне).

Цяпер растлумач: Што такое акалічнасць і якія бываюць акалічнасці па значэнні?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Акалічнасць — гэта даданы член сказа, які абазначае…
2. Які від акалічнасці ў сказе «Унізе струменіў Нёман»?
3. Які від акалічнасці ў сказе «Падарожжа працягвалася два тыдні»?
4. Які від акалічнасці ў сказе «А мяцеліца ад злосці белай грываю трасе»?
5. Які від акалічнасці на нараду ў сказе «Сыноў бацька сваіх кліча на нараду ў хату»?
6. У якім сказе акалічнасць выражана дзеепрыслоўем?
7. Якім відам сувязі акалічнасць-прыслоўе звязана з выказнікам?
8. На якое пытанне адказвае акалічнасць уступкі?
9. Калі да слова можна паставіць пытанне дапаўнення і пытанне акалічнасці, перавага аддаецца…
10. У якім сказе слова зараз ужыта правільна (паводле А. Клышкі)?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑