Аднасастаўныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 25. Віды аднасастаўных сказаў

Знаёмімся з аднасастаўнымі сказамі: даведваемся, чым яны адрозніваюцца ад двухсастаўных, што ўваходзіць у іх састаў і на якія віды яны падзяляюцца.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Аліна напісала ў чаце класа: «Субота. Батанічны сад. Сустракаемся а дзясятай каля ўваходу». Усе зразумелі яе з першага разу, хоць у першых двух сказах няма выказніка, а ў апошнім — дзейніка. Такім сказам дастаткова аднаго галоўнага члена.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое аднасастаўны сказ і на якія віды падзяляюцца аднасастаўныя сказы?

01

Адзін галоўны член

Сказы, граматычная аснова якіх складаецца з аднаго галоўнага члена, называюцца аднасаста́ўнымі.

У двухсастаўным сказе граматычная аснова складаецца з дзейніка і выказніка. У аднасастаўным ёсць або толькі дзейнік, або толькі выказнік.

Паглядзім, як гэта працуе

Люблю хадзіць па асеннім лесе. — Я люблю хадзіць па асеннім лесе.

У першым сказе граматычная аснова — толькі выказнік люблю хадзіць, сказ аднасастаўны. У другім ёсць дзейнік я і выказнік люблю хадзіць — сказ двухсастаўны.

Яшчэ прыклад

Прынеслі ў кошыку грыбы. — Дзеці прынеслі ў кошыку грыбы.

Сэнс сказаў блізкі, але ў першым няма дзейніка: важна само дзеянне, а не тое, хто яго выканаў.

02

Што ўваходзіць у састаў

У аднасастаўных сказах можа быць або толькі дзейнік і яго састаў (азначэнне): Светлая ноч, або толькі выказнік і яго састаў (акалічнасць і дапаўненне): Рыхтуй улетку сані, а калёсы — зімой (Прыказка).

У аднасастаўных сказах другі галоўны член або не патрэбны для разумення сэнсу сказа, або яго наогул не можа быць.

Паглядзім, як гэта працуе

Раніца. Нарач. Пішу табе пісьмо.

Дзейнік я не патрэбны: значэнне 1-й асобы адзіночнага ліку перадаецца канчаткам дзеяслова-выказніка пішу.

Дзейніка не можа быць

Мне не спіцца.

Безасабовая форма выказніка не спіцца не дапускае ўжывання назоўнага склону, таму дзейнік у такім сказе немагчымы.

Параўноўваем і заўважаем

Двухсастаўны і аднасастаўны сказ

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаДвухсастаўныАднасастаўны
Граматычная асновадзейнік і выказнікадзін галоўны член: дзейнік або выказнік
Другі галоўны членёсць у сказене патрэбны або немагчымы
Даданыя членымогуць быцьмогуць быць (развіты сказ)
ПрыкладЯ люблю хадзіць па асеннім лесе.Люблю хадзіць па асеннім лесе.
ПрыкладУ сіняй смузе песцяцца далі.Сіняя смуга, далі.
03

Развітыя і неразвітыя

Аднасастаўныя сказы, як і двухсастаўныя, могуць быць развітымі і неразвітымі.

Неразвіты сказ складаецца толькі з галоўнага члена, у развітым ёсць і даданыя члены.

Параўнаем

Вечарэе. — Позна вечарэе.
Вечар. — Цёплы летні вечар.

Сказы Вечарэе і Вечар неразвітыя. У сказе Позна вечарэе выказнік паясняе акалічнасць позна, у сказе Цёплы летні вечар дзейнік паясняюць азначэнні цёплы, летні.

04

Віды аднасастаўных сказаў

У залежнасці ад значэння і формы выражэння галоўнага члена сказа адрозніваюць пэўна-асабовыя, няпэўна-асабовыя, абагульнена-асабовыя, безасабовыя і назыўныя сказы.

Першыя чатыры віды маюць галоўны член выказнік, назыўныя — галоўны член дзейнік.

Галоўны членВід сказаПрыклад
выказнікпэўна-асабовыПішу табе пісьмо.
выказнікняпэўна-асабовыПрынеслі ў кошыку грыбы.
выказнікабагульнена-асабовыСябра за грошы не купіш.
выказнікбезасабовыМне не спіцца.
дзейнікназыўныЧэрвень. Раніца.
Схема з падручніка (практ. 177)

Аднасастаўныя сказы → 1) з галоўным членам выказнікам: пэўна-асабовыя, няпэўна-асабовыя, абагульнена-асабовыя, безасабовыя; 2) з галоўным членам дзейнікам: назыўныя.

Кожны від падрабязна вывучаецца ў наступных параграфах (§ 26–29).

Прасочваем шлях

Як вызначыць аднасастаўны сказ

  1. Знаходзім граматычную аснову

    Шукаем дзейнік і выказнік. Калі галоўны член адзін — сказ аднасастаўны.

    Са мною заўсёды вітаюцца ветліва. Аснова — толькі вітаюцца.

  2. Высвятляем, які гэта галоўны член

    Галоўны член, які называе дзеянне ці стан, — выказнік; той, што называе прадмет ці з’яву, — дзейнік.

    Вітаюцца — выказнік; у сказе Чэрвень галоўны член — дзейнік.

  3. Вызначаем від

    Улічваем значэнне і форму галоўнага члена: асоба дзеяслова, лад, ці магчымы дзейнік наогул.

    Вітаюцца — 3-я асоба множнага ліку, дзеянне невядомых асоб: сказ няпэўна-асабовы.

  4. Правяраем, ці развіты сказ

    Шукаем даданыя члены пры галоўным члене.

    Са мною (дапаўненне), заўсёды, ветліва (акалічнасці) — сказ развіты.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Двухсастаўны ці аднасастаўны?

Размяркуй сказы: двухсастаўны, аднасастаўны з галоўным членам дзейнікам або аднасастаўны з галоўным членам выказнікам.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Аднасастаўны сказ — не «абрэзаны» двухсастаўны. Паразважай, чаму.

Чаму ў сказ «Пішу табе пісьмо» можна ўставіць дзейнік я, а ў сказ «Мне не спіцца» — нельга ніякі?

Зверыць разважанне

У сказе «Пішу табе пісьмо» дзейнік проста не патрэбны: канчатак дзеяслова ўжо паказвае асобу (1-я асоба адзіночнага ліку), і ад дадання я сэнс не зменіцца. У сказе «Мне не спіцца» выказнік стаіць у безасабовай форме, якая не дапускае назоўнага склону. Асоба, якая адчувае стан, выражана давальным склонам мне, а гэта дапаўненне. Таму дзейніка тут не можа быць наогул.

Сябар сцвярджае: «Аднасастаўны сказ — гэта заўсёды кароткі сказ з аднаго-двух слоў». Ці мае ён рацыю?

Зверыць разважанне

Не мае. Аднасастаўнасць залежыць ад колькасці галоўных членаў, а не ад даўжыні сказа. Аднасастаўныя сказы бываюць развітымі: «Рыхтуй улетку сані, а калёсы — зімой» мае адзін галоўны член — выказнік рыхтуй, але шмат даданых членаў. І наадварот, двухсастаўны сказ можа быць кароткім: «Птушкі спяваюць».

Чым адрозніваюцца па сэнсе сказы «Дзеці прынеслі ў кошыку грыбы» і «Прынеслі ў кошыку грыбы»? Калі лепш ужыць другі?

Зверыць разважанне

У першым сказе названа, хто выканаў дзеянне (дзейнік дзеці). У другім увага засяроджана на самім дзеянні і яго выніку: грыбы ўжо прынеслі, а хто — невядома ці не важна. Другі сказ дарэчны, калі нас цікавіць падзея, а не яе ўдзельнікі: «Прынеслі ў кошыку грыбы — будзем варыць суп».

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Адзін галоўны член

    Аднасастаўныя сказы маюць граматычную аснову з аднаго галоўнага члена — дзейніка або выказніка.

  2. Не трэба або нельга

    Другі галоўны член у аднасастаўным сказе або не патрэбны для разумення сэнсу (Пішу табе пісьмо), або немагчымы (Мне не спіцца).

  3. Састаў сказа

    Пры дзейніку бываюць азначэнні, пры выказніку — дапаўненні і акалічнасці.

  4. Развітыя і неразвітыя

    Як і двухсастаўныя, аднасастаўныя сказы бываюць развітымі (Цёплы летні вечар) і неразвітымі (Вечар).

  5. Пяць відаў

    Пэўна-асабовыя, няпэўна-асабовыя, абагульнена-асабовыя, безасабовыя — з галоўным членам выказнікам; назыўныя — з галоўным членам дзейнікам.

  6. Навошта яны

    Аднасастаўныя сказы робяць выказванне кароткім і выразным: Раніца. Нарач. Пішу табе пісьмо.

Памятка: разбор па кроках

Позна вечарэе — аднасастаўны сказ з галоўным членам выказнікам вечарэе, развіты: ёсць акалічнасць позна.

  1. Знайдзі граматычную аснову. Высвятлі, ці ёсць у сказе дзейнік і выказнік.
  2. Вызнач колькасць галоўных членаў. Калі галоўны член адзін — сказ аднасастаўны, калі два — двухсастаўны.
  3. Назаві галоўны член і від. Высвятлі, дзейнік гэта ці выказнік, і па яго значэнні і форме вызначы від аднасастаўнага сказа.

Цяпер растлумач: Што такое аднасастаўны сказ і на якія віды падзяляюцца аднасастаўныя сказы?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Які сказ называецца аднасастаўным?
2. Які сказ аднасастаўны?
3. Які сказ аднасастаўны з галоўным членам дзейнікам?
4. Чаму ў сказе «Мне не спіцца» няма дзейніка?
5. Што перадае значэнне асобы ў сказе «Пішу табе пісьмо»?
6. Якія даданыя члены могуць быць у аднасастаўным сказе з галоўным членам дзейнікам?
7. Які від аднасастаўных сказаў мае галоўны член дзейнік?
8. Які аднасастаўны сказ развіты?
9. Колькі відаў аднасастаўных сказаў адрозніваюць у залежнасці ад значэння і формы выражэння галоўнага члена?
10. Які сказ двухсастаўны?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑