Аднасастаўныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 26. Пэўна-асабовыя сказы

Вывучаем пэўна-асабовыя сказы: якімі формамі дзеяслова выражаецца ў іх выказнік і чаму такія сказы так часта гучаць у жывым маўленні.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Трэнер перад матчам кажа камандзе: «Слухаем адзін аднаго. Не спяшаемся. Пасуйце дакладна!» Ён не ўжыў ніводнага займенніка мы ці вы, але кожны гулец разумее, да каго звернуты гэтыя словы. Асобу паказвае сам дзеяслоў.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія сказы называюцца пэўна-асабовымі і якімі формамі дзеяслова выражаецца ў іх выказнік?

01

Што такое пэўна-асабовы сказ

Пэўна-асабовымі называюцца аднасастаўныя сказы, у якіх выказнік абазначае дзеянне пэўнай асобы (моўцы ці яго суразмоўцы) або выражаецца дзеясловам у форме 1-й ці 2-й асобы цяперашняга ці будучага часу або ў форме загаднага ладу: Ад роднай мовы, ад роднай нацыі не адцураюся, не адракуся! (П. Панчанка). Не спяшайся. Ідзі сабе памалу (Я. Колас). Беражыце кнігу!

Паглядзім, як гэта працуе

Люблю лугі квяцістыя, за полем шумны гай… (А. Русак).
Зробім перапынак на трыццаць хвілін.

Хто любіць? — я: на гэта паказвае канчатак 1-й асобы адзіночнага ліку люблю. Хто зробіць перапынак? — мы: форма 1-й асобы множнага ліку зробім. Дзейнік не патрэбны, бо асоба вызначаецца па форме дзеяслова.

02

Формы дзеяслова-выказніка

Выказнік пэўна-асабовага сказа выражаецца дзеясловам у форме 1-й ці 2-й асобы цяперашняга ці будучага часу або ў форме загаднага ладу.

Форма дзеясловаПрыклад
1-я асоба, адзіночны лікХачу быць добрым садоўнікам.
1-я асоба, множны лікЗ затоеным дыханнем слухаем музыку ляснога ручайка (Е. Лось).
2-я асоба, адзіночны лікНу, што стаіш, Вераніка? (Н. Гілевіч).
2-я асоба, множны лікЧаму так рана выходзіце?
загадны ладДаруйце мне за гэту прыкрасць. Давай пасядзім перад дарогай (У. Дубоўка).

Формы 3-й асобы і прошлага часу (ідуць, будуць ісці, прачытаюць, прыйшоў) не паказваюць, хто менавіта выконвае дзеянне, таму галоўным членам пэўна-асабовага сказа быць не могуць.

Звярніце ўвагу!

(вы) бежыце́ — бяжы́це!

Дзеяслоў бегчы — рознаспрагальны. Форма 2-й асобы множнага ліку абвеснага ладу бежыце́ і форма загаднага ладу бяжы́це адрозніваюцца націскам і напісаннем.

Параўноўваем і заўважаем

Пэўна-асабовы і двухсастаўны сказ

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаДвухсастаўныПэўна-асабовы
Граматычная асновадзейнік і выказніктолькі выказнік
Як вызначаецца асобадзейнікам і формай дзеясловатолькі формай дзеяслова
Форма выказнікалюбая1-я ці 2-я асоба або загадны лад
ПрыкладЯ помню вышытыя васількі на дзядулевай кашулі.Помню вышытыя васількі на дзядулевай кашулі.
ПрыкладВы прапусціце ўперад госця.Прапусціце ўперад госця.
03

Навошта яны ў маўленні

Пэўна-асабовыя сказы даволі часта ўжываюцца ў мастацкай літаратуры і ў гутарковым маўленні. Яны робяць выказванне больш лаканічным, дынамічным, даюць магчымасць пазбегнуць паўтору асабовых займеннікаў.

Паглядзім, як гэта працуе

Ну, што стаіш, Вераніка? Не бойся! Бліжэй падыдзі! (Н. Гілевіч).
Вучыцеся ж добра, старанна заўсёды (А. Астрэйка).

Займеннікі ты, вы тут лішнія: зварот да суразмоўцы гучыць карацей і жывей.

Пэўна-асабовымі сказамі з выказнікам у загадным ладзе звычайна фармулююцца парады, правілы, заклікі і заданні — у тым ліку ў падручніку: Спішыце. Падкрэсліце галоўны член. Іх часта ўжываюць у рэкламе і сацыяльных плакатах: Адкрый Беларусь! Спявай, усміхайся, шукай прыгоды!

04

Пэўна-асабовы ці двухсастаўны

Калі ў сказе ёсць асабовы займеннік-дзейнік (я, ты, мы, вы), сказ двухсастаўны. Калі яго няма, а асоба вызначаецца па форме дзеяслова, — сказ пэўна-асабовы.

Параўнаем

Ты адыходзіш? Спяшайся. Ідзі (П. Броўка).

Першы сказ двухсастаўны: дзейнік ты, выказнік адыходзіш. Другі і трэці — пэўна-асабовыя: выказнікі спяшайся, ідзі ў форме загаднага ладу.

Перабудова (практ. 184)

Люблю восень наперакор дажджу і снегу. — Я люблю восень наперакор дажджу і снегу.

Пасля дадання дзейніка сказ становіцца двухсастаўным, але губляе частку лаканічнасці і жывасці.

Прасочваем шлях

Як распазнаць пэўна-асабовы сказ

  1. Знаходзім граматычную аснову

    Правяраем, ці ёсць у сказе дзейнік.

    Хачу паведаць пра людзей адданых (П. Броўка). Дзейніка няма, выказнік — хачу паведаць.

  2. Вызначаем форму дзеяслова

    Глядзім на асобу, лік, час і лад дзеяслова-выказніка.

    Хачу — 1-я асоба адзіночнага ліку цяперашняга часу.

  3. Падстаўляем займеннік

    Калі можна дакладна падставіць я, ты, мы ці вы, сказ пэўна-асабовы.

    (Я) хачу паведаць — асоба пэўная: моўца.

  4. Вызначаем тып па мэце выказвання

    Пэўна-асабовы сказ можа быць апавядальным, пытальным або пабуджальным.

    Хачу паведаць… — апавядальны; Беражыце кнігу! — пабуджальны, клічны.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Пэўна-асабовы ці двухсастаўны?

Размяркуй сказы па групах, а ў картках-пытаннях вызначы форму выказніка.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Пэўна-асабовы сказ «ведае» сваю асобу без займенніка. Паразважай, як гэта атрымліваецца.

Практ. 180. Чаму ў падручніку ў адным радку стаяць формы бежыце́ і бяжы́це? Чаму ў першай пішацца е, а ў другой — я?

Зверыць разважанне

Гэта розныя формы дзеяслова бегчы: бежыце́ — 2-я асоба множнага ліку абвеснага ладу (вы бежыце), бяжы́це — загадны лад (бяжыце хутчэй!). Яны адрозніваюцца націскам, а ад месца націску залежыць напісанне. Паводле правіла якання е змяняецца на я толькі ў першым складзе перад націскам. У бяжы́це склад бя стаіць непасрэдна перад націскам — пішам я. У бежыце́ націск на апошнім складзе, склад бе — другі перад націскам, таму застаецца е. Абедзве формы могуць быць выказнікам пэўна-асабовага сказа.

Практ. 182. Чаму ў заданнях падручніка амаль заўсёды ўжываюцца пэўна-асабовыя сказы: «Спішыце», «Падкрэсліце», «Вызначце»?

Зверыць разважанне

Заданне звернута да пэўных асоб — вучняў, якія яго выконваюць. Форма загаднага ладу (спішыце, падкрэсліце) ужо паказвае, хто павінен дзейнічаць, таму займеннік вы лішні. Сказы атрымліваюцца кароткімі, дакладнымі і не перагружаюць інструкцыю. Двухсастаўнае «Вы спішыце…» гучала б цяжэй і нават як папрок.

Аднакласнік лічыць, што сказ «Сядайце, госці, за стол наш багаты» — двухсастаўны, бо ў ім ёсць слова госці. Ці мае ён рацыю?

Зверыць разважанне

Не мае. Госці — гэта зваротак: слова называе тых, да каго звяртаюцца, і выдзяляецца коскамі. Зваротак не з’яўляецца членам сказа і дзейнікам быць не можа. Выказнік сядайце стаіць у форме загаднага ладу, дзейніка няма — сказ пэўна-асабовы.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Дзеянне пэўнай асобы

    У пэўна-асабовым сказе выказнік абазначае дзеянне моўцы ці яго суразмоўцы.

  2. Асобу паказвае дзеяслоў

    Выказнік выражаецца дзеясловам у форме 1-й ці 2-й асобы цяперашняга ці будучага часу або ў форме загаднага ладу.

  3. Што не падыходзіць

    Формы 3-й асобы і прошлага часу не паказваюць пэўную асобу, таму пэўна-асабовага сказа не ўтвараюць.

  4. Без займенніка

    Пасля дадання займенніка я, ты, мы, вы пэўна-асабовы сказ становіцца двухсастаўным.

  5. Лаканічна і жыва

    Пэўна-асабовыя сказы робяць выказванне лаканічным, дынамічным і дазваляюць пазбегнуць паўтору займеннікаў.

  6. Дзе сустракаюцца

    У мастацкай літаратуры, у гутарковым маўленні, у парадах, правілах, заданнях і рэкламе.

Памятка: разбор па кроках

Сядайце, госці, за стол наш багаты (А. Астрэйка) — пэўна-асабовы сказ: выказнік сядайце ў форме загаднага ладу, госці — зваротак, а не дзейнік.

  1. Знайдзі выказнік. Праверце, ці ёсць у сказе дзейнік. Калі няма — галоўны член толькі выказнік.
  2. Вызнач форму дзеяслова. Асоба, лік, час, лад: 1-я ці 2-я асоба або загадны лад указваюць на пэўную асобу.
  3. Падстаў займеннік. Калі да выказніка дакладна падыходзіць я, ты, мы ці вы, сказ пэўна-асабовы.

Цяпер растлумач: Якія сказы называюцца пэўна-асабовымі і якімі формамі дзеяслова выражаецца ў іх выказнік?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Які сказ называецца пэўна-асабовым?
2. Якая форма дзеяслова можа быць выказнікам пэўна-асабовага сказа?
3. Які сказ пэўна-асабовы?
4. Які сказ двухсастаўны?
5. Чым выражаны выказнік у сказе «Не спяшайся»?
6. Навошта ў маўленні ўжываюцца пэўна-асабовыя сказы?
7. У якім сказе слова госці — зваротак, а сказ пэўна-асабовы?
8. Якая форма загаднага ладу дзеяслова бегчы напісана правільна?
9. Што адбудзецца, калі ў сказ «Люблю восень наперакор дажджу і снегу» дадаць займеннік я?
10. Дзе асабліва часта ўжываюцца пэўна-асабовыя сказы?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑