Аднасастаўныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 27. Няпэўна-асабовыя сказы. Абагульнена-асабовыя сказы

Вывучаем яшчэ два віды аднасастаўных сказаў з галоўным членам выказнікам: няпэўна-асабовыя, у якіх важна само дзеянне, і абагульнена-асабовыя, у якіх дзеянне адносіцца да кожнага.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

На дзвярах школьнай бібліятэкі вісіць аб’ява: «Просяць захоўваць цішыню». Хто просіць — не сказана, ды гэта і не важна. А побач на плакаце прыказка: «Рэшатам вады не наносіш». Тут дзеянне датычыцца ўжо не аднаго чалавека, а кожнага.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым адрозніваюцца няпэўна-асабовыя і абагульнена-асабовыя сказы і якімі формамі дзеяслова выражаецца ў іх выказнік?

01

Няпэўна-асабовыя сказы

Няпэўна-асабовыя сказы — гэта аднасастаўныя сказы, у якіх дзеяслоў-выказнік выражаны формай 3-й асобы множнага ліку цяперашняга ці будучага часу або формай прошлага часу множнага ліку: Па радыё аб’яўляюць пасадку. Ужо грузяць багаж. Падалі́ грузападымальнікі.

У такіх сказах важна само дзеянне, а не яго ўтваральнікі.

Параўнаем (практ. 189)

Недалёка ад школы будаўнікі ўзводзяць новы дом. — Недалёка ад школы ўзводзяць новы дом.
Дачнікі пабялілі сады. — На дачах пабялілі сады.

Сэнс сказаў амаль не мяняецца. У правым слупку ўвага засяроджана на дзеянні (узводзяць, пабялілі), а хто яго выконвае, не названа.

02

Дзе патрэбны няпэўна-асабовыя

Няпэўна-асабовыя сказы пашыраны ў гутарковым маўленні, ужываюцца ў аб’явах: Як цябе завуць? Мяне завуць Аленкай. Просяць захоўваць цішыню. Тут прадаюць часопісы.

Яны сустракаюцца і ў публіцыстыцы, калі ўтваральнік дзеяння — шматлікія, нявызначаныя людзі.

Паглядзім, як гэта працуе

Знатнага бульбавода А. У. Саўчанку добра ведаюць у вобласці і нават у краіне. Да яго едуць па вопыт, у яго вучацца майстэрству, з ім раяцца (Газета «Звязда»).

Выказнікі ведаюць, едуць, вучацца, раяцца — 3-я асоба множнага ліку. Кім менавіта з’яўляюцца гэтыя людзі, не важна: важна, што бульбавода паважаюць многія.

03

Абагульнена-асабовыя сказы

Абагульнена-асабовымі называюцца аднасастаўныя сказы, у якіх дзеянне, абазначанае выказнікам, адносіцца да кожнага: Рэшатам вады не наносіш (Прыказка). Вясновым паветрам дыхаеш і ніяк не можаш надыхацца (Я. Брыль).

Выказнік абагульнена-асабовых сказаў часцей выражаецца дзеясловам у форме 2-й асобы абвеснага ці загаднага ладу, радзей — іншымі асабовымі формамі.

Форма выказнікаПрыклад
2-я асоба абвеснага ладуАднымі рукамі нямнога зробіш (Прыказка).
загадны ладНе шукай ветру ў полі (Прыказка).
1-я асоба множнага лікуУвосень за стол просім (Прыказка).
3-я асоба множнага лікуУ лес дроў не возяць (Прыказка).
Параўноўваем і заўважаем

Тры віды асабовых аднасастаўных сказаў

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Від сказаХто дзейнічаеФорма выказнікаПрыклад
пэўна-асабовымоўца ці суразмоўца1-я, 2-я асоба, загадны ладБеражыце кнігу!
няпэўна-асабовыневядомыя ці няважныя асобы3-я асоба мн. ліку, прошлы час мн. лікуУжо грузяць багаж.
абагульнена-асабовыкожны, любы чалавекчасцей 2-я асоба абвеснага ці загаднага ладуРэшатам вады не наносіш.
04

Мова прыказак і прымавак

У абагульнена-асабовых сказах выражаюцца агульныя вывады, павучанні, заключэнні. Таму яны часта ўжываюцца ў мове прыказак і прымавак: Вучыся змоладу, то на старасці як знойдзеш. Сябра за грошы не купіш.

Паглядзім, як гэта працуе

Будзь спярша выслуха́чым, а пасля апавяда́чым.
З незабітага ліса шубы не шыюць.

Парада ў першай прыказцы звернута не да аднаго суразмоўцы, а да кожнага чалавека (загадны лад будзь). У другой выказнік не шыюць мае форму 3-й асобы множнага ліку, але выражае агульную ісціну, правільную заўсёды і для ўсіх.

05

Як не зблытаць віды

Від сказа вызначаецца па значэнні выказніка, а не толькі па яго форме: калі дзеянне выконваюць невядомыя асобы — сказ няпэўна-асабовы, калі яно адносіцца да кожнага — абагульнена-асабовы, калі да пэўнага суразмоўцы — пэўна-асабовы.

Аднолькавая форма — розны від

Па радыё аб’яўляюць пасадку. — У лес дроў не возяць.

Абодва выказнікі ў форме 3-й асобы множнага ліку. Першы сказ — пра канкрэтную падзею з невядомымі ўтваральнікамі (няпэўна-асабовы), другі — агульная ісціна (абагульнена-асабовы).

Яшчэ адзін прыклад

Не спяшайся. Ідзі сабе памалу (Я. Колас). — Не шукай ветру ў полі (Прыказка).

Абодва выказнікі ў загадным ладзе. У першым выпадку зварот да пэўнага суразмоўцы (пэўна-асабовы сказ), у другім — парада для кожнага (абагульнена-асабовы).

Прасочваем шлях

Як вызначыць від асабовага сказа

  1. Знаходзім выказнік

    Правяраем, што дзейніка няма і галоўны член — выказнік.

    З калодзежа бяруць ваду паліваць расліны ў цяпліцы. Выказнік — бяруць.

  2. Вызначаем форму

    Асоба, лік, час і лад дзеяслова.

    Бяруць — 3-я асоба множнага ліку цяперашняга часу.

  3. Пытаемся, хто дзейнічае

    Пэўная асоба, невядомыя людзі ці кожны?

    Ваду бяруць нейкія людзі, хто менавіта — не важна.

  4. Робім выснову

    Невядомыя асобы — няпэўна-асабовы; кожны — абагульнена-асабовы.

    Сказ няпэўна-асабовы. А ў прыказцы «З незабітага ліса шубы не шыюць» — абагульнена-асабовы.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Няпэўна-асабовы ці абагульнена-асабовы?

Вызнач від аднасастаўнага сказа: дзеянне выконваюць невядомыя асобы ці яно адносіцца да кожнага?

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Адна і тая ж форма дзеяслова можа ўтвараць розныя віды сказаў. Паразважай, па чым іх адрозніць.

Чаму сказы «Тут прадаюць часопісы» і «У лес дроў не возяць» адносяцца да розных відаў, хоць выказнікі ў іх стаяць у адной форме?

Зверыць разважанне

Абодва выказнікі — 3-я асоба множнага ліку цяперашняга часу. Але ў першым сказе гаворка пра канкрэтнае дзеянне ў канкрэтным месцы, яго выконваюць нейкія невядомыя людзі — сказ няпэўна-асабовы. Другі сказ — прыказка: ён выражае агульную ісціну, правільную для кожнага і заўсёды, — сказ абагульнена-асабовы. Від вызначаецца па значэнні, а не толькі па форме.

«Мяне завуць Аленкай». Хто тут «завуць»? Чаму без дзейніка сказ гучыць натуральней, чым з ім?

Зверыць разважанне

Аленкай яе называюць многія людзі: сям’я, сябры, знаёмыя. Пералічваць іх няма патрэбы, важна толькі імя. Таму ўжываецца няпэўна-асабовы сказ з выказнікам у форме 3-й асобы множнага ліку. Калі дадаць дзейнік (Людзі завуць мяне Аленкай), з’явіцца лішняя інфармацыя, і сказ стане цяжкім. Такія сказы пашыраны ў гутарковым маўленні.

Чаму ў прыказках так часта ўжываюцца менавіта абагульнена-асабовыя сказы, а не двухсастаўныя з дзейнікам чалавек ці кожны?

Зверыць разважанне

Прыказка выказвае павучанне або агульны вывад, які датычыцца ўсіх. Форма 2-й асобы (не купіш, не шукай) як быццам звяртаецца да кожнага слухача асабіста, і парада гучыць больш жыва і пераканаўча, чым абстрактнае «Кожны чалавек не можа купіць сябра за грошы». Да таго ж прыказка павінна быць кароткай, каб яе лёгка было запомніць, а аднасастаўны сказ — самы лаканічны.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Няпэўна-асабовы сказ

    Выказнік выражаны формай 3-й асобы множнага ліку цяперашняга ці будучага часу або прошлага часу множнага ліку.

  2. Важна дзеянне

    У няпэўна-асабовых сказах увага засяроджана на дзеянні, а не на яго ўтваральніках.

  3. Аб’явы і гутарка

    Няпэўна-асабовыя сказы пашыраны ў гутарковым маўленні і ўжываюцца ў аб’явах: Просяць захоўваць цішыню.

  4. Абагульнена-асабовы сказ

    Дзеянне, абазначанае выказнікам, адносіцца да кожнага; выказнік часцей у форме 2-й асобы абвеснага ці загаднага ладу.

  5. Прыказкі і прымаўкі

    Абагульнена-асабовыя сказы выражаюць агульныя вывады і павучанні, таму іх многа ў прыказках.

  6. Значэнне важней за форму

    Адна і тая ж форма можа ўтвараць розныя віды сказаў, таму вызначаем від па тым, хто выконвае дзеянне.

Памятка: разбор па кроках

Тут прадаюць часопісы — няпэўна-асабовы сказ: выказнік прадаюць у форме 3-й асобы множнага ліку, хто прадае — не важна.

  1. Знайдзі выказнік і вызнач яго форму. Асоба, лік, час, лад дзеяслова-выказніка.
  2. Высвятлі, хто выконвае дзеянне. Невядомыя ці няважныя асобы — або кожны чалавек?
  3. Назаві від сказа. Невядомыя асобы — няпэўна-асабовы; кожны — абагульнена-асабовы.

Цяпер растлумач: Чым адрозніваюцца няпэўна-асабовыя і абагульнена-асабовыя сказы і якімі формамі дзеяслова выражаецца ў іх выказнік?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якой формай выражаны выказнік у няпэўна-асабовым сказе?
2. Які сказ няпэўна-асабовы?
3. Што важна ў няпэўна-асабовых сказах?
4. Які сказ абагульнена-асабовы?
5. Дзе часта ўжываюцца няпэўна-асабовыя сказы?
6. Чаму абагульнена-асабовыя сказы часта ўжываюцца ў прыказках?
7. Вызнач від сказа «З незабітага ліса шубы не шыюць».
8. Якая форма не можа быць галоўным членам няпэўна-асабовага сказа?
9. Якое слова з даведкі трэба ўставіць у прыказку «Думай звечара, а рабі …»?
10. У якім сказе выказнік у загадным ладзе, а сказ абагульнена-асабовы?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑