Аднасастаўныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 28. Безасабовыя сказы

Вывучаем безасабовыя сказы: чаму ў іх не можа быць дзейніка, якімі спосабамі выражаецца выказнік і дзе такія сказы ўжываюцца.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Ранак у лістападзе. Ты глядзіш у акно і кажаш: «Світае. На вуліцы холадна. Мне сёння не хочацца ўставаць». Паспрабуй дадаць да гэтых сказаў дзейнік — нічога не атрымаецца. Дзеянне і стан тут узнікаюць самі па сабе.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія сказы называюцца безасабовымі і якімі спосабамі выражаецца ў іх выказнік?

01

Што такое безасабовы сказ

Безасабовымі называюцца аднасастаўныя сказы, у якіх дзеянне і стан не ўтвараюцца дзейнай асобай: Вечарэла. На вуліцы ціха (Я. Колас). Страшна тут было ўначы (Я. Колас).

Дзеянне ў безасабовых сказах утвараецца само па сабе, а таму ў іх не можа быць дзейніка.

Параўнаем (практ. 197)

Дактары дазволілі хвораму падняцца. — Хвораму дазволілі падняцца. — Хвораму дазволена падняцца. — Хвораму можна падняцца.

Першы сказ двухсастаўны (дзейнік дактары). У другім дзейніка няма, але ён магчымы — гэта няпэўна-асабовы сказ. У трэцім і чацвёртым дзейніка не можа быць наогул: выказнікі дазволена, можна не дапускаюць назоўнага склону. Гэта безасабовыя сказы.

Параўноўваем і заўважаем

Няпэўна-асабовы і безасабовы сказ

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаНяпэўна-асабовыБезасабовы
Ці магчымы дзейнікмагчымы, але не важнынемагчымы
Дзеянневыконваюць невядомыя асобыутвараецца само па сабе
Форма выказніка3-я асоба мн. ліку, прошлы час мн. лікубезасабовая форма, прыслоўе стану, няма і інш.
ПрыкладХвораму дазволілі падняцца.Хвораму можна падняцца.
02

Як выражаецца выказнік

Выказнік безасабовага сказа выражаецца рознымі спосабамі (табліца з практ. 198).

Спосаб выражэнняПрыклад
безасабовы дзеяслоўЗмяркаецца.
асабовы дзеяслоў у безасабовым значэнніНа лузе пахне скошанай травой.
зваротны дзеяслоў у безасабовым значэнніМаці не спіцца.
інфінітыўБыць навальніцы!
прыслоўе са значэннем стану (прэдыкатыўнае прыслоўе)Сёння холадна. У лесе ціха.
дзеепрыметнік залежнага стануУ пакоі вымыта, прыбрана.
адмоўнае слова няма (не было, не будзе)З агнём жартаў няма.
безасабовы дзеяслоў + інфінітыўСпаць доўга не хацелася.
прыслоўе са значэннем стану + інфінітыўЦяжка жыць без сяброў. Нельга браць чужое.
асабовы дзеяслоў у безасабовым значэнні + дзеепрыметнік залежнага стануМнога было сказана добрых слоў і пажаданняў.
03

Безасабовы замест асабовага

Многія двухсастаўныя сказы можна перабудаваць у безасабовыя. Тады назва ўтваральніка дзеяння ці носьбіта стану ператвараецца ў дапаўненне (у творным або давальным склоне), а выказнік набывае безасабовую форму.

Узор з практ. 200

Моцны вецер паваліў дрэва. — Моцным ветрам паваліла дрэва.
Я радуюся. — Мне радасна.

У безасабовым сказе паваліла — асабовы дзеяслоў у безасабовым значэнні (форма ніякага роду прошлага часу), ветрам — дапаўненне ў творным склоне. У сказе Мне радасна выказнік — прыслоўе са значэннем стану, мне — дапаўненне ў давальным склоне.

04

Дзе ўжываюцца безасабовыя сказы

Безасабовыя сказы часта ўжываюцца ў мастацкай літаратуры пры апісанні пачуццяў, адчуванняў чалавека, малюнкаў прыроды, навакольнага асяроддзя: У душы — прасторна, лёгка, весела: май ідзе праз нівы і бары (Н. Гілевіч). І люба мне глядзець на поле, дзе колас гнецца да зямлі (А. Гурло).

Ужываюцца безасабовыя сказы таксама ў афіцыйных паведамленнях: Забараняецца выносіць кнігі з чытальнай залы. Прапануецца прагаласаваць.

Катэгарычна і лаканічна (практ. 201)

Не трэба жыць, як набяжыць. Так жыць на свеце трэба, каб да апошніх дзён любіць людзей, зямлю і неба (А. Грачанікаў).

Выказнікі не трэба жыць, трэба жыць — слова са значэннем стану + інфінітыў. Безасабовыя сказы гучаць як правіла для ўсіх, таму верш павучальны і катэгарычны.

05

Што абазначаюць дзеясловы

Безасабовыя дзеясловы ў ролі выказніка абазначаюць: стан прыроды або навакольнага асяроддзя; псіхічны або фізічны стан чалавека ці жывой істоты; дзеянне невядомай ці стыхійнай сілы.

  • стан прыроды: світае, вечарэе, змяркаецца;
  • стан чалавека: нездаровіцца, не спіцца, думаецца;
  • стыхійная сіла: зацерушыла, прыпарвала, пацягнула.
Паглядзім, як гэта працуе

Світала. Пад ботамі скрыпеў марозны снег (Я. Брыль).

Першы сказ безасабовы: світала — стан прыроды. Другі — двухсастаўны: дзейнік снег, выказнік скрыпеў.

Прасочваем шлях

Як распазнаць безасабовы сказ

  1. Знаходзім выказнік

    Шукаем галоўны член і правяраем, што дзейніка няма.

    Цямнее ў лесе (Я. Колас). Выказнік — цямнее.

  2. Спрабуем падставіць дзейнік

    Калі ніякі назоўнік у назоўным склоне не падыходзіць, дзейніка не можа быць.

    Хто? што? цямнее — адказу няма: дзеянне адбываецца само па сабе.

  3. Вызначаем спосаб выражэння

    Па табліцы: безасабовы дзеяслоў, прыслоўе стану, інфінітыў, няма…

    Цямнее — безасабовы дзеяслоў, абазначае стан прыроды.

  4. Робім выснову

    Дзейнік немагчымы — сказ безасабовы.

    Цямнее ў лесе — безасабовы, развіты (акалічнасць у лесе).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Безасабовы, няпэўна-асабовы ці двухсастаўны?

Размяркуй сказы па групах, а ў картках-пытаннях вызначы, чым выражаны выказнік безасабовага сказа.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Безасабовы сказ паказвае свет, у якім «нешта адбываецца само». Паразважай, як мова гэта перадае.

Практ. 200. Чым адрозніваюцца сказы «Моцны вецер паваліў дрэва» і «Моцным ветрам паваліла дрэва»? Чаму другі гучыць больш драматычна?

Зверыць разважанне

У першым сказе вецер — дзейнік, ён выступае як дзейная асоба, якая выконвае дзеянне. У другім ветрам — дапаўненне ў творным склоне, а выказнік паваліла стаіць у безасабовай форме ніякага роду. Сказ безасабовы: дзеянне ўяўляецца стыхійным, як быццам яно адбылося само па сабе, па волі некіравальнай сілы. Таму такі сказ мацней перадае неспадзяванасць і сілу стыхіі.

Чаму пра свой стан мы часта гаворым безасабовым сказам: «Мне сумна», «Мне не спіцца», а не «Я сумую», «Я не сплю»?

Зверыць разважанне

Двухсастаўны сказ паказвае чалавека як актыўнага ўтваральніка дзеяння: я сам сумую, я сам не сплю. У безасабовым сказе чалавек — дапаўненне ў давальным склоне (мне), а стан узнікае незалежна ад яго волі. Гэта дакладна перадае мімавольныя пачуцці і адчуванні. Таму безасабовыя сказы часта ўжываюцца ў мастацкай літаратуры пры апісанні пачуццяў і адчуванняў.

Аднакласніца сцвярджае, што ў сказе «На лузе пахне скошанай травой» дзейнік — трава. Ці мае яна рацыю?

Зверыць разважанне

Не мае. Дзейнік стаіць у назоўным склоне і адказвае на пытанне хто? што?, а травой — творны склон (пахне чым?), гэта дапаўненне. Дзеяслоў пахне — асабовы (Кветка пахне), але тут ён ужыты ў безасабовым значэнні. Дзейніка ў сказе няма, сказ безасабовы. Параўнай двухсастаўны: Скошаная трава пахне.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Без дзейнай асобы

    У безасабовых сказах дзеянне і стан не ўтвараюцца дзейнай асобай, а ўзнікаюць самі па сабе.

  2. Дзейніка не можа быць

    Безасабовы сказ не дапускае дзейніка ў назоўным склоне — гэтым ён адрозніваецца ад няпэўна-асабовага.

  3. Шмат спосабаў выражэння

    Выказнік — безасабовы дзеяслоў, асабовы ці зваротны дзеяслоў у безасабовым значэнні, інфінітыў, прыслоўе стану, дзеепрыметнік, слова няма і спалучэнні з інфінітывам.

  4. Носьбіт стану — дапаўненне

    Чалавек, які адчувае стан, называецца дапаўненнем у давальным склоне: Мне радасна. Маці не спіцца.

  5. Пачуцці і прырода

    У мастацкай літаратуры безасабовыя сказы апісваюць пачуцці, адчуванні чалавека, малюнкі прыроды.

  6. Афіцыйная мова

    У афіцыйных паведамленнях безасабовыя сказы гучаць строга і катэгарычна: Забараняецца выносіць кнігі з чытальнай залы.

Памятка: разбор па кроках

Маці не спіцца — безасабовы сказ: выказнік не спіцца — зваротны дзеяслоў у безасабовым значэнні, маці — дапаўненне ў давальным склоне.

  1. Знайдзі галоўны член. Пераканайся, што ў сказе няма дзейніка і галоўны член — выказнік.
  2. Паспрабуй падставіць дзейнік. Калі назоўнік у назоўным склоне падставіць нельга — дзейніка не можа быць.
  3. Вызнач спосаб выражэння выказніка. Безасабовы дзеяслоў, прыслоўе стану, інфінітыў, няма ці іншы спосаб з табліцы.

Цяпер растлумач: Якія сказы называюцца безасабовымі і якімі спосабамі выражаецца ў іх выказнік?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Які сказ называецца безасабовым?
2. Які сказ безасабовы?
3. Чым выражаны выказнік у сказе «Сёння холадна»?
4. Чым безасабовы сказ адрозніваецца ад няпэўна-асабовага?
5. У якім сказе выказнік выражаны асабовым дзеясловам у безасабовым значэнні?
6. Які сказ атрымаецца, калі перабудаваць «Я радуюся» па ўзоры практыкавання 200?
7. Які выказнік адпавядае спосабу «адмоўнае слова няма»?
8. Дзе часта ўжываюцца безасабовыя сказы?
9. У якім слове на месцы пропуску пішацца ы: «Не быць Радзіме без..меннай»?
10. Які безасабовы дзеяслоў абазначае стан прыроды?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑