Вывучаем назыўныя сказы — аднасастаўныя сказы з галоўным членам дзейнікам — і падагульняем веды пра ўсе віды аднасастаўных сказаў.
Пачатак сачынення пра канікулы: «Ліпень. Вёска на беразе Нёмана. Бабуліна хата пад старой ліпай». Тры кароткія сказы — і чытач ужо ведае, калі і дзе адбываецца дзеянне. Ніводнага выказніка ў іх няма.
Якія сказы называюцца назыўнымі, што яны абазначаюць і якую ролю выконваюць у тэксце?
Назыўныя сказы — гэта аднасастаўныя сказы, якія маюць адзін галоўны член — дзейнік: Полудзень. Вар. Цішыня. Дожджыку просіць зялёнае жыта (Я. Колас). Чэрвень. Раніца. Росы і цішыня (П. Панчанка).
Белае, марознае поле. Дарога гладкая, слізкая, бліскучая (М. Лужанін).
Першы сказ назыўны: ёсць толькі дзейнік поле з азначэннямі белае, марознае. Другі — двухсастаўны: дзейнік дарога, выказнікі гладкая, слізкая, бліскучая.
У назыўных сказах сцвярджаецца наяўнасць прадметаў або з’яў у цяперашнім часе: Позняя восень. Дробны дождж (А. Чарнышэвіч). З часціцамі вось (і), вунь назыўныя сказы набываюць указальнае значэнне: Вось і пісьмо сына. Вунь наша школа.
Галоўным членам назыўнага сказа звычайна выступаюць назоўнікі з прасторавым, часавым ці падзейным значэннем: Рэчка Лазянка. Запруда. Бальніца (П. Броўка) — месца; Завіруха. Навагодняя ноч (І. Мележ) — з’ява і час.
У саставе назыўных сказаў могуць быць толькі дапасаваныя і недапасаваныя азначэнні: Снежная пустыня. Цішыня (І. Шамякін). Восень. Шорах лісця (Я. Брыль).
Снежная пустыня. — Шорах лісця.
Снежная — дапасаванае азначэнне (дапасоўваецца да назоўніка пустыня ў родзе, ліку і склоне). Лісця — недапасаванае азначэнне (шорах чаго? — лісця).
Калі ў сказе з’яўляецца выказнік, ён перастае быць назыўным: Ціхая ноч — назыўны сказ, Ноч ціхая — двухсастаўны (выказнік ціхая).
| Прымета | Назыўны | Двухсастаўны |
|---|---|---|
| Граматычная аснова | толькі дзейнік | дзейнік і выказнік |
| Даданыя члены | толькі азначэнні | любыя |
| Час | толькі цяперашні | любы |
| Прыклад | Ціхая ноч. | Ноч ціхая, бязросная і духмяная. |
| Прыклад | Гарачы летні дзень. | Летні дзень быў гарачы. |
Назыўныя сказы звычайна пачынаюць тэкст, уводзячы чытача (слухача) у абстаноўку, падзеі (час і месца дзеяння): Цаліна. Маладая пара. Сябры (Р. Барадулін).
Назыўныя сказы вымаўляюцца запаволеным тэмпам, паміж імі робіцца працяглая паўза, лагічны націск прыпадае на дзейнік.
Кастрычнік. Пагодлівая раніца. Пахне марозікам. Цішыня. Спакой (Я. Брыль).
Назыўныя сказы Кастрычнік, Пагодлівая раніца, Цішыня, Спакой адразу называюць час і стан прыроды, ствараюць карціну, як на фотаздымку. Сказ Пахне марозікам — безасабовы.
Аднасастаўныя сказы маюць адзін галоўны член. З галоўным членам выказнікам — пэўна-асабовыя, няпэўна-асабовыя, абагульнена-асабовыя і безасабовыя; з галоўным членам дзейнікам — назыўныя.
| Від сказа | Галоўны член | Прыклад |
|---|---|---|
| пэўна-асабовы | выказнік: 1-я, 2-я асоба, загадны лад | Адгукніся, вясна, мне зязюляй з-за рэчкі (А. Куляшоў). |
| няпэўна-асабовы | выказнік: 3-я асоба мн. ліку, прошлы час мн. ліку | Перш за ўсё пачалі перапраўляць раненых (І. Мележ). |
| абагульнена-асабовы | выказнік, дзеянне адносіцца да кожнага | З песні слова не выкінеш (Прыказка). |
| безасабовы | выказнік, дзейніка не можа быць | Холадна. Нельга жыць без веры ў людзей (Н. Гілевіч). |
| назыўны | дзейнік | Бераг ракі. Жоўтая палоска пяску (Я. Брыль). |
Калі выказніка няма, а ёсць толькі дзейнік, сказ можа быць назыўным.
Сыры, халодны ранак (Я. Брыль). Выказніка няма.
Дзейнік — назоўнік у назоўным склоне, які называе прадмет, з’яву, месца ці час.
Ранак — назоўнік, абазначае час.
У назыўным сказе могуць быць толькі азначэнні.
Сыры, халодны — дапасаваныя азначэнні.
Адзін галоўны член — дзейнік, пры ім толькі азначэнні: сказ назыўны.
Сыры, халодны ранак — назыўны, развіты.
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Вось і ноч (М. Багдановіч) — назыўны сказ з часціцамі вось і, якія надаюць яму ўказальнае значэнне.
Задача 1. Практ. 208. Перакладзі на беларускую мову пачатак тэксту Н. Катэрлі і вызнач віды аднасастаўных сказаў: «Осень... По утрам теперь темно. Всем некогда. В скверах по вечерам теперь пусто...»
Восень… Раніцамі цяпер цёмна. Усім няма калі. У скверах вечарамі цяпер пуста…
Праверце: Восень — назыўны сказ; Раніцамі цяпер цёмна, У скверах вечарамі цяпер пуста — безасабовыя (прыслоўі са значэннем стану); Усім няма калі — безасабовы (выказнік няма калі).
Задача 2. Практ. 209–210. Напішы для школьнага альманаха пачатак апісання сваёй любімай пары года (4–5 сказаў). Пачні з назыўных сказаў, якія называюць час і месца, а потым ужыві яшчэ два віды аднасастаўных сказаў.
Студзень. Заснежаны бор. Ціха і светла. Ідзеш па сцежцы і слухаеш рыпенне снегу.
Праверце: Студзень, Заснежаны бор — назыўныя сказы (дзейнікі студзень, бор; азначэнне заснежаны); Ціха і светла — безасабовы (прыслоўі са значэннем стану); Ідзеш і слухаеш — абагульнена-асабовы (дзеянне адносіцца да кожнага).
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Размяркуй сказы: назыўны, іншы аднасастаўны або двухсастаўны. У картках-пытаннях вызначы від аднасастаўнага сказа.
Назыўны сказ — як кадр з фільма: называе і паказвае. Паразважай, што ён умее і чаго не можа.
Чым адрозніваюцца сказы «Ціхая ноч» і «Ноч ціхая»? Словы ж аднолькавыя.
Розніца ў будове і інтанацыі. У сказе Ціхая ноч прыметнік стаіць перад назоўнікам і з’яўляецца азначэннем; ёсць толькі дзейнік ноч — сказ назыўны, ён проста сцвярджае наяўнасць з’явы. У сказе Ноч ціхая прыметнік стаіць пасля назоўніка, паміж імі робіцца паўза, і прыметнік становіцца выказнікам: ён нешта паведамляе пра ноч. Гэта двухсастаўны сказ.
Ці можа назыўны сказ расказваць пра мінулае? Што адбудзецца са сказам «Цёплы летні вечар», калі сказаць пра ўчарашні дзень?
Назыўны сказ сцвярджае наяўнасць прадмета або з’явы толькі ў цяперашнім часе. Каб перанесці падзею ў мінулае ці будучыню, трэба дадаць дзеяслоў быць: Быў цёплы летні вечар. Тады ў сказе з’яўляецца выказнік быў, і сказ становіцца двухсастаўным (дзейнік вечар, выказнік быў).
Практ. 207. Чаму ў вершы А. Пісьмянкова «Восеньскі одум бусла. Каліва светлай самоты…» так мала дзеясловаў?
Верш пабудаваны пераважна з назыўных сказаў: кожны радок называе вобраз — одум бусла, срэбра травы, пазалота лясоў, жораў у небе. Без дзеясловаў няма руху і падзей, застаецца толькі настрой, сузіранне, ціхая восеньская задума. Назыўныя сказы вымаўляюцца запаволена, з паўзамі, і гэта стварае павольны, напеўны рытм, які адпавядае пачуццю светлага суму.
Назыўныя сказы — аднасастаўныя сказы з адным галоўным членам — дзейнікам.
Назыўныя сказы сцвярджаюць наяўнасць прадметаў або з’яў у цяперашнім часе.
З часціцамі вось (і), вунь назыўныя сказы набываюць указальнае значэнне: Вунь наша школа.
У саставе назыўнага сказа могуць быць толькі дапасаваныя і недапасаваныя азначэнні.
Назыўныя сказы звычайна пачынаюць тэкст і ўводзяць чытача ў абстаноўку: час і месца дзеяння.
Назыўныя сказы вымаўляюцца запаволеным тэмпам, з працяглай паўзай; лагічны націск — на дзейнік.
Восень. Шорах лісця (Я. Брыль) — два назыўныя сказы: дзейнікі восень і шорах, лісця — недапасаванае азначэнне.
Цяпер растлумач: Якія сказы называюцца назыўнымі, што яны абазначаюць і якую ролю выконваюць у тэксце?
Загрузка прагрэсу…