Няпоўныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 30. Няпоўныя сказы

Даведваемся, якія сказы называюцца няпоўнымі, якія члены сказа ў іх могуць быць прапушчаны, адкуль яны ўзнаўляюцца і калі на месцы пропуску ставіцца працяжнік.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Мама пытаецца: «Ты ўрокі зрабіў?» Сын адказвае: «Зрабіў. А Алеся?» — «Яшчэ не ўсе». Ніхто не паўтарае ўсіх слоў пытання, але кожнаму ўсё зразумела: прапушчаныя словы падказвае папярэдняя рэпліка. Так у жывой гутарцы нараджаюцца няпоўныя сказы.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Які сказ называецца няпоўным, адкуль узнаўляюцца прапушчаныя ў ім члены і як пропуск абазначаецца на пісьме?

01

Што такое няпоўны сказ

У гутарковым маўленні часта выкарыстоўваюцца няпоўныя сказы.

Няпоўнымі называюцца сказы, у якіх прапушчаны адзін або некалькі членаў сказа (галоўны ці даданы), якія лёгка ўзнаўляюцца з кантэксту ці сітуацыі маўлення: Спяшаецца ў далёкі рэйс пілот, прараб — на будаўнічую пляцоўку (С. Грахоўскі). На даляглядзе сінім туманы і дажджы (І. Капыловіч).

У першым сказе ў другой частцы прапушчаны выказнік спяшаецца, у другім — выказнік, які лёгка ўявіць па сэнсе. Сэнс сказаў пры гэтым не губляецца.

Паглядзім, як гэта працуе

— Ты ўрокі зрабіла?
— Зрабіла. А ты?
— Яшчэ не ўсе.

Параўнайце з поўнымі рэплікамі: Я ўрокі зрабіла. А ты ўрокі зрабіла? Яшчэ не ўсе ўрокі зрабіла. У рэпліцы Зрабіла прапушчаны дзейнік я і дапаўненне ўрокі, у рэпліцы А ты? — выказнік і дапаўненне, у рэпліцы Яшчэ не ўсе — дзейнік, выказнік і дапаўненне. Дыялог з няпоўнымі сказамі больш жывы і дынамічны.

02

Адкуль узнаўляецца пропуск

Адсутны член няпоўнага сказа можа: 1) узнаўляцца з кантэксту; 2) падказвацца маўленчай сітуацыяй.

Узнаўляецца з кантэксту

— Хто сёння будзе прыбіраць клас?
— Міхась.

У другім сказе прапушчаны выказнік будзе прыбіраць, дапаўненне клас і акалічнасць часу сёння. Гэтыя члены сказа ўзнаўляюцца з папярэдняга сказа (параўн.: Сёння Міхась будзе прыбіраць клас).

Падказваецца сітуацыяй

Бач, круглыя, цвёрдыя. Як капыткі. А чыстыя, як сырок (Ф. Янкоўскі).

Дзейнік грыбы адсутнічае, бо прадмет гутаркі ўспрымаецца зрокава: суразмоўца глядзіць у кошык з грыбамі (параўн.: Бач, грыбы, круглыя, цвёрдыя. Грыбы як капыткі. А грыбы чыстыя, як сырок).

Калі ў няпоўны сказ уставіць прапушчаныя словы, выявіцца ненатуральнасць, штучнасць у яго будове, парушыцца стылістычнае афармленне.

03

Якія члены бываюць прапушчаны

У няпоўным сказе можа быць прапушчаны дзейнік, выказнік, абодва галоўныя члены, а таксама даданыя і галоўныя члены разам.

Што прапушчанаПрыклад (няпоўны сказ — тлустым)
ДзейнікПад столлю вялізнай залы гучыць … лаканічная мова. Гучыць упершыню за шмат год (У. Караткевіч).
ВыказнікЗ аднаго боку дарогі стаяў хвойнік, з другога — кусты ядлоўцу, а далей — алешнік (Я. Колас).
Абодва галоўныяГадзі́ны тры прайшло, а потым дождж закапаў. Спачатку рэдка, а потым усё часцей ды часцей (А. Чарнышэвіч).
Даданыя і галоўныя— Ты ела сёння, Таня?
— Ела, — прашаптала дзяўчына (І. Шамякін).

Агульнай асаблівасцю няпоўных сказаў з’яўляецца тое, што ў іх захоўваюцца, як правіла, тыя члены сказа, якія ўваходзяць у новае выказванне. Пры гэтым узмацняецца іх сэнсавая значнасць.

Паглядзім, як гэта працуе

— А хто там ідзе, а хто там ідзе
У агромністай такой грамадзе?
— Беларусы. <…>
— А чаго ж, чаго захацелася ім…?
— Людзьмі звацца (Я. Купала).

Прапушчаныя выказнікі дазваляюць засяродзіць увагу на змесце новага паведамлення: Хто ідзе? — Беларусы. — Чаго ім захацелася? — Людзьмі звацца.

Параўноўваем і заўважаем

Няпоўны сказ і поўны аднасастаўны

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаНяпоўны сказАднасастаўны поўны
Ці патрэбны іншы член для сэнсутак, ён прапушчаны і ўзнаўляеццане, сэнс зразумелы і так
Адкуль узнавіць пропускз кантэксту або сітуацыі маўленняузнаўляць няма чаго
Прыклад-адказ на пытанне «Калі вернецца добрае надвор’е?»Хутка.Яшчэ не перадавалі метэаралагічны прагноз.
Яшчэ прыкладыЗа акном адліга. Ела, — прашаптала дзяўчына.Вечарэе. Першы дзень вясны.
Дзе часцей сустракаеццадыялог, гутарковае маўленнерозныя тэксты і стылі
04

Працяжнік на месцы пропуску

У вусным маўленні на месцы пропуску члена сказа робіцца невялікая паўза, а на пісьме ставіцца працяжнік: Рана загоіцца, а злое слова — ніколі (Прыказка). Хто пра што думаў у гэтыя дні, а стары — найбольш пра пчол (Г. Далідовіч).

Пры адсутнасці паўзы працяжнік не ставіцца: За вёскамі па́лі (У. Караткевіч).

Паглядзім, як гэта працуе

Над Звонню — звон, ля Звоні — сінь (Е. Лось).

Выказнік прапушчаны ў абедзвюх частках сказа. На месцы пропуску пры чытанні робіцца паўза — на пісьме стаіць працяжнік.

05

Няпоўныя сказы ў маўленні

Няпоўныя сказы асабліва характэрны для дыялогу. Іх ужыванне робіць маўленне дынамічным, лаканічным, выразным, а гутарку — жывой, непасрэднай, эмацыянальнай.

Каб адрозніць няпоўны сказ ад поўнага аднасастаўнага, разважаем так. Калі граматычная аснова прадстаўлена адным галоўным членам, вызначаем: а) ці патрэбны другі галоўны член, каб разумець сэнс сказа; б) ці ёсць у сказе члены, якія паказваюць на неабходнасць другога галоўнага члена. Калі другі галоўны член патрэбны і ёсць словы, якія паказваюць на яго неабходнасць, то сказ двухсастаўны няпоўны.

Паглядзім, як гэта працуе

— Пад машыну падлез?
— З каня зляцеў. І так няўдала! (П. Місько)

Дзеяслоў прошлага часу зляцеў патрабуе дзейніка (я), а сэнс зразумелы толькі з дыялогу. Значыць, сказ З каня зляцеў — двухсастаўны няпоўны.

Прасочваем шлях

Як распазнаць няпоўны сказ

  1. Знаходзім граматычную аснову

    Калі ёсць і дзейнік, і выказнік — сказ двухсастаўны поўны.

    Сёння Міхась будзе прыбіраць клас.

  2. Правяраем, ці патрэбны прапушчаны член

    Ці зразумелы сказ без папярэдняй рэплікі або сітуацыі? Ці ёсць словы, што паказваюць на пропуск?

    — Ты ела сёння, Таня? — Ела. (Хто ела? — я.)

  3. Узнаўляем пропуск

    Падстаўляем словы з кантэксту ці сітуацыі: сэнс не павінен змяніцца.

    Ела → Я сёння ела.

  4. Ставім знак

    Калі на месцы пропуску паўза — працяжнік; калі паўзы няма — працяжнік не патрэбны.

    Рана загоіцца, а злое слова — ніколі.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Поўны ці няпоўны сказ?

Вызначы, поўны ці няпоўны выдзелены сказ (у дужках — кантэкст). У картках-пытаннях выберы адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Няпоўны сказ — не памылка, а эканомія слоў. Паразважай, калі ён дарэчы і як яго распазнаць.

У сказах «Вечарэе» і «Ела» (адказ Тані на пытанне «Ты ела сёння?») па адным галоўным члене — выказніку. Чаму першы сказ поўны, а другі — няпоўны?

Зверыць разважанне

Вечарэе — безасабовы сказ: дзеянне адбываецца само па сабе, дзейніка тут быць не можа, і сэнс зразумелы без кантэксту. Ела — дзеяслоў прошлага часу, ён не паказвае, хто выконваў дзеянне, і патрабуе дзейніка (я). Без пытання сказ незразумелы, а прапушчаны член лёгка ўзнаўляецца з кантэксту. Таму Ела — двухсастаўны няпоўны сказ.

У азначэнні з падручніка ёсць прыклад «На даляглядзе сінім туманы і дажджы» (І. Капыловіч). Выказнік тут прапушчаны, а працяжніка няма. Ці не памылка гэта?

Зверыць разважанне

Не памылка. Працяжнік ставіцца на месцы пропуску толькі тады, калі там робіцца паўза. Калі сказ вымаўляецца без паўзы (як і За вёскамі палі), працяжнік не ставіцца. Параўнайце: Рана загоіцца, а злое слова — ніколі — тут паўза выразная, таму працяжнік патрэбны.

Практ. 223. Тэкст Я. Пархуты пачынаецца сказам «Спрадвеку цякла за сялом і аддавала сябе ўсяму свету». Пра каго ідзе гаворка? Чаму аўтар не называе дзейнік адразу?

Зверыць разважанне

Гаворка ідзе пра крыніцу — пра гэта мы даведваемся толькі ў сказе Аднойчы запыталіся ў крыніцы. Першы сказ няпоўны: дзейнік прапушчаны і ўзнаўляецца з далейшага кантэксту. Аўтар выкарыстоўвае гэта як прыём: чытач разгадвае, хто аддае сябе ўсяму свету, а наступныя няпоўныя сказы (Нябёсам — каб заўсёды былі блакітнымі. Жаваранку — …) робяць тэкст лаканічным і рытмічным.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Няпоўны сказ

    У ім прапушчаны адзін або некалькі членаў сказа (галоўны ці даданы), якія лёгка ўзнаўляюцца з кантэксту ці сітуацыі маўлення.

  2. Кантэкст і сітуацыя

    Прапушчаны член падказваюць папярэднія сказы (— Хто прыбярэ клас? — Міхась) або тое, што суразмоўцы бачаць (Бач, круглыя, цвёрдыя).

  3. Што прапускаецца

    Дзейнік, выказнік, абодва галоўныя члены або даданыя разам з галоўнымі.

  4. Новае выказванне

    У няпоўным сказе захоўваюцца члены, якія нясуць новую інфармацыю, і іх сэнсавая значнасць узмацняецца.

  5. Працяжнік

    На месцы пропуску пры паўзе ставіцца працяжнік: Рана загоіцца, а злое слова — ніколі. Калі паўзы няма, працяжнік не ставіцца.

  6. Не блытаць з аднасастаўным

    У аднасастаўным сказе другі галоўны член не патрэбны (Вечарэе), а ў няпоўным ён патрэбны, але прапушчаны (З каня зляцеў).

Памятка: разбор па кроках

— Хто сёння будзе прыбіраць клас? — Міхась. — няпоўны сказ: ёсць толькі дзейнік, прапушчаны выказнік будзе прыбіраць, дапаўненне клас і акалічнасць сёння; яны ўзнаўляюцца з кантэксту.

  1. Знайдзі граматычную аснову. Вызначы, ці ёсць у сказе і дзейнік, і выказнік. Калі ёсць абодва — сказ поўны двухсастаўны.
  2. Вызнач, ці патрэбны прапушчаны член. Калі галоўны член адзін, правер, ці зразумелы сэнс без кантэксту і ці ёсць словы, што паказваюць на пропуск. Калі так — сказ няпоўны.
  3. Узнаві пропуск і пастаў знак. Падстаў словы з кантэксту ці сітуацыі. Калі на месцы пропуску паўза, на пісьме пастаў працяжнік.

Цяпер растлумач: Які сказ называецца няпоўным, адкуль узнаўляюцца прапушчаныя ў ім члены і як пропуск абазначаецца на пісьме?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Які сказ называецца няпоўным?
2. Якія члены сказа могуць быць прапушчаны ў няпоўным сказе?
3. — Хто сёння будзе прыбіраць клас? — Міхась. Што прапушчана ў адказе?
4. У якім сказе на месцы пропуску выказніка стаіць працяжнік?
5. «Бач, круглыя, цвёрдыя. Як капыткі» (Ф. Янкоўскі). Што падказвае прапушчаны дзейнік грыбы?
6. Чаму ў сказе «На даляглядзе сінім туманы і дажджы» няма працяжніка?
7. — Калі вернецца добрае надвор’е? — Яшчэ не перадавалі метэаралагічны прагноз. Які сказ-адказ?
8. Ці з’яўляюцца непаўната і аднасастаўнасць сказа адным і тым жа?
9. Практ. 227. Ці ёсць няпоўны сказ у радках А. Янкоўскага «Першы дзень вясны. За акном адліга. Нёманам плылі і знікалі крыгі»?
10. Для якога маўлення асабліва характэрны няпоўныя сказы?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑