Паўтарэнне вывучанага ў V—VII класах

§ 4. Правапіс не, ні з рознымі часцінамі мовы

Паўтараем, калі не (ня) і ні пішуцца з рознымі часцінамі мовы разам, а калі асобна, і вучымся адрозніваць не і ні ў сказах і фразеалагізмах.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай: «напаткала вялікае няшчасце» і «гэта не шчасце, а бяда». Словы амаль аднолькавыя, але ў першым выпадку пішам разам, а ў другім — асобна. Усё вырашае сэнс: дзе з’яўляецца новае слова, а дзе адмаўленне з супрацьпастаўленнем.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Калі не (ня) і ні пішуцца з рознымі часцінамі мовы разам, а калі асобна?

01

Не (ня) пішацца разам

Не (ня) пішацца разам у шасці выпадках.

КаліПрыклады
1. З любой самастойнай часцінай мовы, калі слова без не (ня) не ўжываеццанепахісны, ненавідзець, нельга, няволіць
2. З назоўнікамі, прыметнікамі, прыслоўямі, калі не- (ня-) надае слову новае, супрацьлеглае значэнне, якое можна патлумачыць сінонімам без неняшчасце (= гора), няволя (= палон), нешырокі (= вузкі), нялёгкі (= цяжкі), невысока (= нізка), нямала (= многа)
3. З прыметнікамі, дзеепрыметнікамі, прыслоўямі, калі пры іх ёсць словы вельмі, зусім, амаль і іншыя, якія ўзмацняюць прыметувельмі неўраджайны год, зусім непрачытаная кніга, амаль нецікава
4. З поўнымі дзеепрыметнікамі, калі пры іх няма паясняльных слоўнеўзаранае поле, нявырашанае пытанне
5. З няпэўнымі займеннікамі і прыслоўямінехта, нешта, недзе, некалі
6. У дзеясловах (і іх формах) з прыстаўкай неда-, якая абазначае неадпаведнасць патрэбнай норме, непаўнату дзеяннянедасаліць (недасолены, недасаліўшы), недаважыць, недасмажыць

Прыстаўка не- пішацца як ня- у першым складзе перад націскам (яканне): няво́ля, нялёгкі, няшча́сце, нясце́рпна; у іншых выпадках — не-: нешыро́кі, невысока́.

02

Не пішацца асобна

Не пішацца асобна ў чатырох выпадках.

КаліПрыклады
1. З дзеясловамі, дзеепрыслоўямі і кароткімі дзеепрыметнікаміне прыйшоў, не зрабіўшы, падлога не памыта
2. З назоўнікамі, прыметнікамі і прыслоўямі, калі ёсць ці падразумяваецца супрацьпастаўленнене прыяцель, а проста знаёмы; шлях быў не далёкі, а блізкі; не лёгка, а цяжка
3. З поўнымі дзеепрыметнікамі, пры якіх ёсць паясняльныя словы ці супрацьпастаўленнеяшчэ не прачытаная кніга; не закончаная, а толькі пачатая праца
4. З няпэўнымі займеннікамі, калі пасля не ўжываецца прыназоўнікне з кім, не з чым, не ў чым

Часціца не перад словам пішацца толькі як не: яканне ў ёй на пісьме не перадаецца (не было, не спіцца).

Паглядзім, як гэта працуе

Напаткала вялікае няшчасце. — Гэта не шчасце, а бяда.

Няшчасце = гора, новае слова — разам. Не шчасце, а бяда — ёсць супрацьпастаўленне, таму асобна.

03

Правапіс ні

Ні пішацца разам з адмоўнымі займеннікамі і прыслоўямі (ніхто, нішто, ніякі, нідзе, ніколі) і са словамі, якія без ні не ўжываюцца (нішчымны, нікчэмны, ніякавата). Асобна — з адмоўнымі займеннікамі, калі пасля ні ўжываецца прыназоўнік: ні з кім, ні з чым, ні ў кога, ні ў якай.

Асобна пішацца і паўторнае ні — ні ў выразах: ні рыба ні мяса, ні жывы ні мёртвы, ні тое ні сёе.

Паглядзім, як гэта працуе

Нехта — ніхто; недзе — нідзе; не з кім — ні з кім.

Нехта, недзе — няпэўныя займеннік і прыслоўе (з не), ніхто, нідзе — адмоўныя (з ні). Пры прыназоўніку і не, і ні пішуцца асобна.

Параўноўваем і заўважаем

Не і ні: як адрозніць

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ВыразЗначэннеПрыклад
не адзінмнога, многіяНе адзін я, пісалі мы ўсе… (П. Броўка)
ні адзінніхтоНі адзін не спазніўся.
не разчастаНе раз выходзілі супраць Машэкі цэлымі палкамі.
ні разуніколіЯ ні разу не быў у Полацку.
нехта, недзеняпэўная асоба, месцаНехта спяшаецца, недзе гучыць музыка.
ніхто, нідзеадмаўленне асобы, месцаНіхто не знаходзіў яго бярлогі.
04

Не ці ні?

Не выражае адмаўленне; ні ўзмацняе адмаўленне (не было ні кроплі), паўтараецца як злучнік (ні сціплых хат, ні шэрых ніў) і ўжываецца ў даданай частцы са значэннем абагульнення (што ні возьме, дзе б я ні быў).

Запомніце выразы, якія пішуцца асобна: не адзін (= многа, многія), ні адзін (= ніхто), не раз (= часта), ні разу (= ніколі). Два не ў адным сказе робяць сцвярджэнне: не магу не сказаць (= павінен сказаць).

Паглядзім, як гэта працуе

Відаць, ніколі не забыцца ні сціплых хат, ні шэрых ніў. Усё часцей дзяцінства сніцца, дзе б у дарозе я ні быў (П. Броўка).

Ніколі — адмоўнае прыслоўе (разам); не забыцца — адмаўленне пры дзеяслове; ні… ні — паўторны злучнік; дзе б… ні быў — абагульненне, таму ні.

Прасочваем шлях

Як выбраць напісанне не

  1. Вызначаем часціну мовы

    Дзеяслоў, дзеепрыслоўе, кароткі дзеепрыметнік — асобна; астатнія — правяраем далей.

    не прыйшоў; падлога не памыта

  2. Правяраем, ці ўжываецца слова без не

    Калі без не слова не існуе — разам.

    ненавідзець, непахісны

  3. Шукаем сінонім без не або супрацьпастаўленне

    Ёсць сінонім — разам; ёсць супрацьпастаўленне з а — асобна.

    нешырокі (= вузкі) — не шырокі, а вузкі

  4. Для поўнага дзеепрыметніка шукаем паясняльныя словы

    Няма паясняльных слоў — разам; ёсць — асобна.

    незачыненыя дзверы — не зачыненыя бацькам дзверы

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Разам ці асобна?

Вызнач, як пішацца не або ні ў кожным выпадку. Прыклады — з табліц і практыкаванняў параграфа.

Думай як філолаг

Загадкі не і ні

Паразважай над пытаннямі і пасля зверся з узорам.

Чаму пішам «нешырокі», але «нялёгкі»? Ці не парушаецца тут адно правіла?

Зверыць разважанне

Правіла адно: абодва прыметнікі маюць сінонімы без не (вузкі, цяжкі), таму пішуцца разам. А розная літара — праява якання. Ня- пішацца ў першым складзе перад націскам: нялёгкі (націск на лё). У слове нешыро́кі націск далей, на ро, і не- знаходзіцца не ў першым складзе перад націскам, таму застаецца е.

Чым адрозніваюцца сказы «Не адзін я пісаў ліст» і «Ні адзін не пісаў ліста»?

Зверыць разважанне

Не адзін = многія: першы сказ сцвярджае, што пісаў не толькі я, а шмат хто (так у П. Броўкі: «Не адзін я, пісалі мы ўсе…»). Ні адзін = ніхто: другі сказ адмаўляе — ліста не пісаў ніхто. Адна літара цалкам мяняе сэнс.

Чаму ў сказе «Я не магу не сказаць вам праўды» (Я. Колас) два не, а сэнс — сцвярджальны?

Зверыць разважанне

Два адмаўленні пры двух дзеясловах узаемна знішчаюць адно аднаго: не магу не сказаць = абавязкова скажу, павінен сказаць. Таму тут пішацца не, а не ні: ні толькі ўзмацняе адмаўленне ці абагульняе, а тут патрэбна менавіта двайное адмаўленне, якое дае сцвярджэнне.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Разам, калі няма слова без не

    Не пішацца разам, калі слова без не (ня) не ўжываецца: ненавідзець, нельга, няволіць.

  2. Разам, калі ёсць сінонім

    Назоўнік, прыметнік, прыслоўе з не пішам разам, калі іх можна замяніць сінонімам без не: няволя (= палон).

  3. Асобна з дзеясловам

    З дзеясловамі, дзеепрыслоўямі і кароткімі дзеепрыметнікамі не пішацца асобна: не прыйшоў, не зрабіўшы, не памыта.

  4. Супрацьпастаўленне — асобна

    Калі ёсць супрацьпастаўленне з а, не пішацца асобна: не далёкі, а блізкі.

  5. Дзеепрыметнік і паясняльныя словы

    Поўны дзеепрыметнік без паясняльных слоў пішам з не разам, з паясняльнымі словамі — асобна.

  6. Ні — у адмоўных словах

    Ні пішацца разам з адмоўнымі займеннікамі і прыслоўямі (ніхто, нідзе), асобна — калі ёсць прыназоўнік (ні з кім).

Памятка: разбор па кроках

(Не)зачыненыя бацькам дзверы → поўны дзеепрыметнік → ёсць паясняльнае слова бацькам → пішам асобна: не зачыненыя бацькам дзверы.

  1. Вызначаем часціну мовы і форму слова. З дзеясловам, дзеепрыслоўем, кароткім дзеепрыметнікам не пішацца асобна.
  2. Правяраем, ці ёсць слова без не і ці ёсць сінонім. Слова без не не ўжываецца або мае сінонім без не — пішам разам.
  3. Шукаем супрацьпастаўленне і паясняльныя словы. Ёсць супрацьпастаўленне або паясняльныя словы пры поўным дзеепрыметніку — пішам асобна.

Цяпер растлумач: Калі не (ня) і ні пішуцца з рознымі часцінамі мовы разам, а калі асобна?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. У якім выпадку не пішацца асобна?
2. Чаму слова «няволя» пішацца разам?
3. Як трэба напісаць: «(не)ўзаранае поле»?
4. У якім спалучэнні не пішацца асобна?
5. Якое слова з ні пішацца асобна?
6. Што абазначае выраз «не раз»?
7. Дзе правільна выбрана не ці ні?
8. Чаму пішам «недагледзець фільм» разам?
9. Як правільна раскрыць дужкі: «(Не)вялічкая вёска выглядала (не)прыветна»?
10. Які фразеалагізм напісаны правільна?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑