§ 31. Сказы з аднароднымі членамі

Ускладненымі называюцца простыя сказы, якія змяшчаюць дадатковае паведамленне аб прадметах і фактах рэчаіснасці.

Просты сказ можа быць ускладнены аднароднымі членамі, адасобленымі даданымі членамі, параўнальнымі зваротамі, якія з’яўляюцца членамі сказа, а таксама словамі, якія не з’яўляюцца членамі сказа, — звароткамі, пабочнымі і ўстаўнымі словамі, словазлучэннямі і сказамі:

• аднародныя члены: Ціхі вецер вее і траву варушыць (А. Астрэйка);
• адасоблены член: Апранае луг сарочку, шоўкам вышытую ў кветкі (М. Хведаровіч);
• параўнальны зварот: Асеннія сады, як вогнішчы, палаюць (П. Панчанка);
• звароткі: Дзень добры, скульптар, як жывеш, дружа? (А. Звонак);
• пабочнае слова: Сапраўды, у лесе было вельмі хораша (Я. Колас);
• устаўная канструкцыя: Шчасце здабудуць сабе назаўсёды — гордасць і слава зямлі нашай — простыя людзі (А. Куляшоў).

Аднароднымі называюцца члены сказа, якія выконваюць аднолькавую сінтаксічную функцыю, адносяцца да аднаго і таго ж слова ў сказе і звязаны паміж сабой злучальнай сувяззю (злучнікамі або інтанацыяй пералічэння): Трэці дзень нехта (які?) невідочны і агромністы раз’ятрана (што рабіў?) ляпаў аканіцамі і шпурляў ва ўзорыстыя шыбы прыгаршчы каляных круп.

Аднародныя члены сказа заўсёды:

• адказваюць на адно і тое ж пытанне;
• адносяцца да аднаго і таго ж слова;
• з’яўляюцца адным і тым жа членам сказа;
• не залежаць адзін ад аднаго, вымаўляюцца з інтанацыяй пералічэння.

Яны ўтвараюць злучальныя па сваім саставе спалучэнні слоў: нельга паставіць пытанне ад аднаго слова да другога (невідочны і агромністы, ляпаў і шпурляў). З іншымі членамі сказа аднародныя члены звязваюцца падпарадкавальнай сувяззю і паясняюць адзін і той жа член сказа.

Аднародныя члены сказа могуць быць развітыя (маюць пры сабе залежныя словы) і неразвітыя (залежных слоў пры сабе не маюць): Лістападу радуйся, і снежню, і вятрам асеннім, і снягам (П. Панчанка).

Аднародныя члены выражаюцца не толькі словамі адной часціны мовы, але і словамі розных часцін мовы: Пахне мёдам, кветкамі (А. Асіпенка). Цімошка пільна і з трывогаю пазіраў на кожную новую асобу (Я. Колас).

У рад аднародных членаў могуць уваходзіць непадзельныя словазлучэнні і фразеалагізмы: Пад раніцу Аляксей і двое танкістаў былі ў горадзе (І. Новікаў). Гнеды навастрыў вушы, зафыркаў (А. Якімовіч). (Навастрыў вушы — ‘насцярожыўся’.)

У сказе можа быць некалькі радоў аднародных членаў: Дарослыя і дзеці бяруць садовыя і лясныя дрэўцы і клапатліва высаджваюць іх на ўласных сядзібах, паабапал дарог, на вуліцах і пляцоўках (К. Кірэенка).

Тут чатыры рады: дзейнікі (дарослыя і дзеці), выказнікі (бяруць і высаджваюць), азначэнні (садовыя і лясныя), акалічнасці месца (на сядзібах, паабапал дарог, на вуліцах і пляцоўках).

Пры чытанні на кожны аднародны член сказа падае лагічны націск, а перад ім робіцца невялікая паўза (/): Дзічэюць агароды, / дрэвы, / хаты / Без чалавечай ласкі / і рукі.

Аднародныя члены сказа дапамагаюць больш поўна і ярка перадаць змест падзей і фактаў рэчаіснасці. Гэта кароткі і выразны прыём маўлення.

Не з’яўляюцца аднароднымі членамі сказа:

1. словы, якія паўтараюцца з мэтай узмацнення сэнсу: Лятуць ды лятуць кволыя сняжынкі (З. Бядуля);
2. фразеалагізмы з паўторнымі злучнікамі і — і, ні — ні, то — то, ці — ці: і смех і грэх, ні свет ні зара, то бокам то скокам, ці так ці сяк. Яны з’яўляюцца адным членам сказа: Коні стаялі ні жывыя ні мёртвыя, фыркалі толькі… (І. Пташнікаў). (Ні жывы ні мёртвы — ‘страшэнна напалоханы’);
3. словы, якія ўдакладняюць, канкрэтызуюць сэнс папярэдніх слоў: Дзесьці высока-высока, за самымі хмарамі, курлыкалі журавы (М. Лынькоў).