Сказы з аднароднымі членамі: будова, значэнне, ужыванне

§ 32. Злучнікі пры аднародных членах сказа

Даведваемся, якімі злучнікамі звязваюцца аднародныя члены сказа, на якія групы падзяляюцца злучальныя злучнікі і якімі спосабамі аб’ядноўваюцца аднародныя члены.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай тры планы на выхадныя: «Пойдзем у кіно або ў басейн», «Пойдзем і ў кіно, і ў басейн», «Пойдзем не ў кіно, а ў басейн». Словы амаль тыя самыя, а сэнс зусім розны: выбар, абодва месцы або супрацьпастаўленне. Усё вырашае маленькі злучнік паміж аднароднымі членамі.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якімі злучнікамі звязваюцца аднародныя члены сказа і якія адносіны паміж імі гэтыя злучнікі выражаюць?

01

Злучальныя злучнікі

Для сувязі аднародных членаў сказа ўжываюцца злучальныя злучнікі, якія падзяляюцца на спалучальныя, размеркавальныя і супраціўныя.

Аднародныя члены звязваюцца злучнікамі або толькі інтанацыяй пералічэння (Пахне мёдам, кветкамі). Паводле спосабу ўжывання злучальныя злучнікі бываюць адзіночныя (і, а, але, ці), паўторныя (і — і, ні — ні, то — то) і парныя (як — так і, не толькі — але).

Паглядзім, як гэта працуе

Плётку ў адно вуха ўпусці, а ў другое выпусці (Прыказка).

Аднародныя выказнікі ўпусці і выпусці звязаны адзіночным супраціўным злучнікам а.

02

Спалучальныя злучнікі

Спалучальныя злучнікі: і, ды (у значэнні і), ні — ні (заўсёды паўторныя), як — так і (заўсёды парны). Яны ўказваюць на адносіны адначасовасці, сумеснасці, паслядоўнасці, адмаўлення пры пералічэнні.

Паглядзім, як гэта працуе

І шыла, і мыла, і прала, і ткала — і ўсё языком. Ні млеў, ні пацеў, а рот разявіў (Прыказкі).

Паўторны злучнік і — і спалучае аднародныя выказнікі пры пералічэнні; паўторны ні — ні выражае адмаўленне пры пералічэнні.

03

Супраціўныя злучнікі

Супраціўныя злучнікі: а, але, ды (у значэнні але), аднак, затое (толькі адзіночныя), не толькі — але, хоць і — але (толькі парныя). Яны ўказваюць на адрозненне або супастаўленне прадметаў, з’яў, дзеянняў.

Паглядзім, як гэта працуе

Чужому навучайся, ды свайго не цурайся. Воўк сабакі не баіцца, але звягі не любіць. У людзей пытай, а свой розум май (Прыказкі).

Ды тут можна замяніць на але — значыць, гэта супраціўны злучнік. Але і а супастаўляюць дзеянні.

04

Размеркавальныя злучнікі

Размеркавальныя злучнікі: ці, або (могуць быць адзіночнымі і паўторнымі), то — то, ці то — ці то, не то — не то (заўсёды паўторныя). Яны ўказваюць на магчымасць выбару аднаго з двух (некалькіх) прадметаў, з’яў, дзеянняў або на іх чаргаванне.

Паглядзім, як гэта працуе

Ці плач, ці галасі, але рады не дасі (Прыказка). Вясёлых елачак прысады то ўніз бягуць, то на гару (А. Бачыла).

Ці — ці ўказвае на выбар аднаго з дзеянняў, то — то — на іх чаргаванне.

Параўноўваем і заўважаем

Тры групы злучальных злучнікаў

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ГрупаЗлучнікіШто выражаюць
Спалучальныяі; ды (= і); ні — ні; як — так іадначасовасць, сумеснасць, паслядоўнасць, адмаўленне пры пералічэнні
Супраціўныяа; але; ды (= але); аднак; затое; не толькі — але; хоць і — алеадрозненне або супастаўленне
Размеркавальныяці; або; то — то; ці то — ці то; не то — не товыбар аднаго з некалькіх або чаргаванне
05

Спосабы аб’яднання

Аднародныя члены ў сказе могуць аб’ядноўвацца па-рознаму: паслядоўным пералічэннем, папарна або ў рад з абагульняльным словам. Ад спосабу аб’яднання залежаць знакі прыпынку.

СпосабПрыклад
Паслядоўнае пералічэннеУ векавечнай бацькаўшчыне клёны
Нячутна пачынаюць аблятаць
На рыжую траву, на мох зялёны,
На весніцы, на ціхі стаў, на гаць (У. Караткевіч).
Папарнае аб’яднаннеКолькі кветак ля ракі!
Сінія, як вочкі,
Незабудкі і браткі,
Смолкі і званочкі (Н. Гілевіч).
Рад з абагульняльным словамПавінны мы сваім нашчадкам
Усё пакінуць, чым жылі:
І белы луг, і рэчку з кладкай,
І лес паўз жытнія палі (В. Гардзей).

Рад, звязаны толькі інтанацыяй або паўторным злучнікам, можна працягнуць. Калі ж адзіночны злучнік і стаіць перад апошнім аднародным членам, пералічэнне закрытае: Як неба, сонца і зару (Ю. Свірка).

Прасочваем шлях

Як вызначыць групу злучніка

  1. Знаходзім рад аднародных членаў

    Вызначаем, якія члены сказа звязвае злучнік.

    Ні млеў, ні пацеў, а рот разявіў — аднародныя выказнікі.

  2. Вызначаем спосаб ужывання

    Злучнік адзіночны, паўторны ці парны?

    ні — ні — паўторны, а — адзіночны.

  3. Вызначаем значэнне

    Пералічэнне, адмаўленне — спалучальны; супастаўленне — супраціўны; выбар, чаргаванне — размеркавальны.

    ні — ні — спалучальны (адмаўленне), а — супраціўны.

  4. Правяраем заменай

    Ды, якое можна замяніць на і, — спалучальны; на але — супраціўны.

    Чужому навучайся, ды (= але) свайго не цурайся — супраціўны.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Да якой групы адносіцца злучнік?

Размяркуй злучнікі (у дужках) па групах паводле значэння. У картках-пытаннях выберы адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Адзін злучнік можа змяніць увесь сэнс сказа. Паразважай.

Чаму злучнік ды называюць «двайным»? Да якой групы ён адносіцца ў сказах «Хлеб ды соль на стале» і «Чужому навучайся, ды свайго не цурайся»?

Зверыць разважанне

Ды бывае і спалучальным (у значэнні і), і супраціўным (у значэнні але). Правяраем заменай. Хлеб ды соль = хлеб і соль — спалучальны, коскі няма. Чужому навучайся, ды свайго не цурайся = навучайся, але не цурайся — супраціўны, перад ім коска.

Практ. 241. Перабудуй сказ «У доме чулася гаворка, смех» так, каб ён выражаў адначасовасць, чаргаванне і няпэўнасць. Як змяняецца сэнс?

Зверыць разважанне

Адначасовасць: У доме чулася і гаворка, і смех (спалучальны і — і) — гучала ўсё разам. Чаргаванне: У доме чулася то гаворка, то смех (размеркавальны то — то) — гукі змянялі адзін аднаго. Няпэўнасць: У доме чулася не то гаворка, не то смех (размеркавальны не то — не то) — чалавек не можа дакладна вызначыць, што чуе.

Практ. 244. Чаму ў радзе «Як неба, сонца і зару» пералічэнне працягнуць нельга, а ў радзе «І поле, і пушчы, і рэкі тут чулі» — можна?

Зверыць разважанне

Адзіночны злучнік і перад апошнім аднародным членам паказвае, што пералік скончаны: неба, сонца і зару — рад закрыты. Паўторны злучнік і — і падкрэслівае кожны член і не заканчвае пералічэнне: і поле, і пушчы, і рэкі (і лясы…) — рад адкрыты, яго можна працягнуць.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Злучальныя злучнікі

    Аднародныя члены звязваюцца злучальнымі злучнікамі: спалучальнымі, супраціўнымі і размеркавальнымі.

  2. Спалучальныя

    і, ды (= і), ні — ні, як — так і выражаюць адначасовасць, сумеснасць, паслядоўнасць, адмаўленне пры пералічэнні.

  3. Супраціўныя

    а, але, ды (= але), аднак, затое, не толькі — але, хоць і — але выражаюць адрозненне або супастаўленне.

  4. Размеркавальныя

    ці, або, то — то, ці то — ці то, не то — не то выражаюць выбар аднаго з некалькіх або чаргаванне.

  5. Адзіночныя, паўторныя, парныя

    Ні — ні, то — то заўсёды паўторныя; як — так і, не толькі — але — парныя; ці, або бываюць і адзіночнымі, і паўторнымі.

  6. Спосабы аб’яднання

    Аднародныя члены аб’ядноўваюцца паслядоўным пералічэннем, папарна або ў рад з абагульняльным словам.

Памятка: разбор па кроках

Воўк сабакі не баіцца, але звягі не любіць (Прыказка) — але: злучальны, супраціўны, адзіночны; звязвае аднародныя выказнікі і ўказвае на супастаўленне.

  1. Знайдзі рад аднародных членаў і злучнік. Вызначы, якія члены сказа звязвае злучнік і ці ён адзіночны, паўторны або парны.
  2. Вызнач значэнне. Пералічэнне, адмаўленне — спалучальны; адрозненне, супастаўленне — супраціўны; выбар, чаргаванне — размеркавальны.
  3. Правер заменай. Ды, якое замяняецца на і, — спалучальны, на але — супраціўны. Пасля гэтага назаві групу злучніка.

Цяпер растлумач: Якімі злучнікамі звязваюцца аднародныя члены сказа і якія адносіны паміж імі гэтыя злучнікі выражаюць?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якія злучнікі ўжываюцца для сувязі аднародных членаў сказа?
2. Які злучнік спалучальны?
3. Які злучнік размеркавальны?
4. Што выражаюць супраціўныя злучнікі?
5. У якім сказе ды мае значэнне але?
6. Які злучнік бывае толькі парным?
7. «Ці плач, ці галасі, але рады не дасі». Якія злучнікі ў прыказцы?
8. Які спосаб аб’яднання аднародных членаў у радках «Незабудкі і браткі, Смолкі і званочкі»?
9. Як перабудаваць сказ «У доме чулася гаворка, смех», каб выразіць няпэўнасць?
10. Які злучнік можа быць і адзіночным, і паўторным?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑