Сказы з аднароднымі членамі: будова, значэнне, ужыванне

§ 33. Аднародныя і неаднародныя азначэнні

Даведваемся, чым аднародныя азначэнні адрозніваюцца ад неаднародных, як іх распазнаць і калі паміж азначэннямі ставіцца коска.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

У школьным чаце дзве аб’явы: «У гардэробе ляжаць чырвоныя, сінія, жоўтыя шалікі» і «У гардэробе ляжыць чырвоны ваўняны шалік». У першай паміж азначэннямі ёсць коскі, у другой — няма, і абедзве аб’явы напісаны правільна. Справа ў тым, як азначэнні адносяцца да паяснёнага слова.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым аднародныя азначэнні адрозніваюцца ад неаднародных і калі паміж азначэннямі ставіцца коска?

01

Аднародныя азначэнні

Дапасаваныя азначэнні, звязаныя паміж сабой толькі інтанацыяй, могуць быць аднародныя і неаднародныя.

Аднародныя азначэнні аднолькава адносяцца да паяснёнага слова. У такім выпадку яны вымаўляюцца з інтанацыяй пералічэння і паміж імі можна паставіць злучнік і. На пісьме яны раздзяляюцца коскай.

Паглядзім, як гэта працуе

Перад сялом цягнуўся роўны, прасторны выган (Я. Колас).
Параўн.: Перад сялом цягнуўся роўны і прасторны выган.

Выган (які?) роўны, (які?) прасторны — абодва азначэнні непасрэдна паясняюць слова выган, паміж імі можна ўставіць і. Значыць, яны аднародныя, і паміж імі ставіцца коска.

Аднародныя азначэнні часцей выражаюцца якаснымі прыметнікамі: Расцвіў прыгожы, буйны сад (П. Броўка).

02

Заўсёды аднародныя

Заўсёды аднароднымі з’яўляюцца:

  1. мастацкія азначэнні: Па небе гуляла вясёлае, ласкавае сонца (А. Пысін);
  2. азначэнні, адно з якіх выражана прыметнікам, а другое — дзеепрыметнікам: У поцемку лесу нізкія елачкі трымалі празрыстыя, заледзянелыя пацеркі расы… (В. Адамчык).
Паглядзім, як гэта працуе

З нізкага цьмянага неба пасыпаў мокры, лянівы, дакучлівы снег (Я. Брыль).

Мокры, лянівы, дакучлівы — мастацкія азначэнні: яны разам ствараюць вобраз снегу, аднолькава адносяцца да слова снег і раздзяляюцца коскамі.

03

Неаднародныя азначэнні

Неаднародныя азначэнні адносяцца да паяснёнага слова па-рознаму: непасрэдна да назоўніка адносіцца толькі першае, тое, што стаіць бліжэй да яго. А другое азначэнне адносіцца да ўсяго словазлучэння «назоўнік + першае азначэнне». У гэтым выпадку азначэнні вымаўляюцца без інтанацыі пералічэння, паміж імі нельга ўставіць злучнік і, на пісьме яны не раздзяляюцца коскай.

Часцей неаднародныя азначэнні выражаюцца спалучэннем якасных і адносных прыметнікаў.

Паглядзім, як гэта працуе

Сыпануў дробны асенні дождж (І. Шамякін).

Асенні (адносны прыметнік) паясняе слова дождж непасрэдна, а дробны (якасны) — усё спалучэнне асенні дождж: дробны (асенні дождж). Сказаць «дробны і асенні дождж» нельга — коска не ставіцца.

Параўноўваем і заўважаем

Аднародныя і неаднародныя азначэнні

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаАднародныяНеаднародныя
Як адносяцца да словааднолькава, кожнае паясняе назоўнікбліжэйшае — да назоўніка, другое — да ўсяго спалучэння
Інтанацыяпералічэннябез інтанацыі пералічэння
Ці можна ўставіць іможнанельга
Коска перад назоўнікамставіццане ставіцца
Часцей выражаюццаякаснымі прыметнікаміякасным і адносным прыметнікамі
Прыкладроўны, прасторны выгандробны асенні дождж
04

Азначэнні пасля паяснёнага слова

Заўвага. Пасля паяснёнага слова неаднародныя азначэнні заўсёды вымаўляюцца з інтанацыяй пералічэння, паміж імі ставіцца коска: Дымок танюткі, белаваты ўжо павіваецца над хатай (Я. Колас).

Паглядзім, як гэта працуе

Рысы твару былі выразныя, рэзка акрэсленыя (У. Караткевіч).
Дымок танюткі, белаваты…

Калі азначэнні стаяць пасля слова, якое паясняюць, кожнае з іх вымаўляецца з паўзай і інтанацыяй пералічэння, таму паміж імі ставіцца коска.

Прасочваем шлях

Аднародныя ці неаднародныя?

  1. Знаходзім азначэнні і паяснёнае слова

    Высвятляем, да якога назоўніка адносяцца азначэнні і дзе яны стаяць — перад ім ці пасля.

    У канцы чэрвеня прайшлі шчодрыя летнія дажджы (Я. Колас) — азначэнні перад словам дажджы.

  2. Устаўляем злучнік і

    Калі і ўстаўляецца натуральна — азначэнні аднародныя; калі не — неаднародныя.

    шчодрыя і летнія дажджы — гучыць ненатуральна.

  3. Глядзім на разрад прыметнікаў

    Якасны + адносны — часцей неаднародныя; мастацкія азначэнні, прыметнік + дзеепрыметнік — заўсёды аднародныя.

    шчодрыя — якасны, летнія — адносны.

  4. Ставім знак

    Аднародныя перад назоўнікам і любыя азначэнні пасля назоўніка — праз коску; неаднародныя перад назоўнікам — без коскі.

    шчодрыя летнія дажджы — без коскі.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Аднародныя ці неаднародныя азначэнні?

Вызначы, якія азначэнні ў словазлучэнні (прыклады — з падручніка). У картках-пытаннях выберы адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Коска паміж азначэннямі залежыць не ад колькасці слоў, а ад таго, як яны адносяцца да назоўніка. Паразважай.

Чаму ў сказе «Чырвоныя, сінія, жоўтыя агеньчыкі мільгалі паміж соснамі» паміж азначэннямі ёсць коскі, а ў сказе «Буйныя бурачковыя, лімонныя, бэзавыя вяргіні гарэлі ў садзе» (А. Асіпенка) пасля слова буйныя коскі няма?

Зверыць разважанне

У першым сказе ўсе тры колеры аднолькава паясняюць слова агеньчыкі — гэта аднародныя азначэнні. У другім сказе бурачковыя, лімонныя, бэзавыя — аднародныя паміж сабой (пералічваюцца колеры вяргінь), а буйныя адносіцца ўжо да ўсяго спалучэння «бурачковыя, лімонныя, бэзавыя вяргіні»: усе гэтыя вяргіні буйныя. Значыць, азначэнне буйныя неаднароднае з астатнімі, і коска пасля яго не ставіцца.

Чаму азначэнні, якія стаяць пасля паяснёнага слова, заўсёды раздзяляюцца коскай: «Дымок танюткі, белаваты ўжо павіваецца над хатай»?

Зверыць разважанне

Пасля паяснёнага слова азначэнні вымаўляюцца з паўзамі і інтанацыяй пералічэння: кожнае з іх паясняе слова дымок асобна і набывае большую сэнсавую самастойнасць. Таму, нават калі б перад назоўнікам яны маглі быць неаднароднымі, пасля назоўніка паміж імі ставіцца коска.

Як праверыць, ці трэба коска паміж азначэннямі, калі не ўпэўнены? Растлумач на прыкладзе «Сыпануў дробны асенні дождж».

Зверыць разважанне

Паспрабуй уставіць злучнік і: «дробны і асенні дождж» гучыць ненатуральна. Пастаў пытанне: дождж (які?) асенні; асенні дождж (які?) дробны — азначэнні адносяцца да слова па-рознаму. Акрамя таго, асенні — адносны прыметнік, а дробны — якасны. Усё сведчыць пра тое, што азначэнні неаднародныя, коска не патрэбна.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Аднародныя азначэнні

    Аднолькава адносяцца да паяснёнага слова, вымаўляюцца з інтанацыяй пералічэння, паміж імі можна ўставіць і; на пісьме раздзяляюцца коскай.

  2. Неаднародныя азначэнні

    Бліжэйшае азначэнне паясняе назоўнік, а другое — усё спалучэнне «назоўнік + першае азначэнне»; і ўставіць нельга, коска не ставіцца.

  3. Якасныя і адносныя

    Аднародныя азначэнні часцей выражаюцца якаснымі прыметнікамі, неаднародныя — спалучэннем якасных і адносных: дробны асенні дождж.

  4. Мастацкія азначэнні

    Мастацкія азначэнні заўсёды аднародныя: вясёлае, ласкавае сонца.

  5. Прыметнік і дзеепрыметнік

    Калі адно азначэнне — прыметнік, а другое — дзеепрыметнік, яны аднародныя: празрыстыя, заледзянелыя пацеркі расы.

  6. Пасля паяснёнага слова

    Азначэнні пасля паяснёнага слова вымаўляюцца з інтанацыяй пералічэння і раздзяляюцца коскай: дымок танюткі, белаваты.

Памятка: разбор па кроках

Лёгкі, лагодны вецер гнаў па дарозе сухое лісце (А. Асіпенка) — лёгкі, лагодны: аднародныя азначэнні (аднолькава паясняюць слова вецер, можна ўставіць і), таму раздзяляюцца коскай.

  1. Знайдзі азначэнні і паяснёнае слова. Вызначы, да якога назоўніка адносяцца азначэнні і дзе яны стаяць — перад ім ці пасля.
  2. Устаў злучнік і і вызнач разрад. Калі і ўстаўляецца і азначэнні аднолькава паясняюць слова — яны аднародныя. Якасны + адносны прыметнік часцей неаднародныя.
  3. Пастаў знак. Аднародныя азначэнні і азначэнні пасля паяснёнага слова раздзяляй коскай, неаднародныя перад назоўнікам пішы без коскі.

Цяпер растлумач: Чым аднародныя азначэнні адрозніваюцца ад неаднародных і калі паміж азначэннямі ставіцца коска?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якія азначэнні называюцца аднароднымі?
2. Якая прымета ўласціва неаднародным азначэнням?
3. У якім словазлучэнні азначэнні аднародныя?
4. У якім словазлучэнні азначэнні неаднародныя?
5. Якія азначэнні заўсёды аднародныя?
6. У якім сказе на месцы пропуску трэба паставіць коску?
7. Чаму ў сказе «Дымок танюткі, белаваты ўжо павіваецца над хатай» стаіць коска?
8. Якімі прыметнікамі часцей выражаюцца аднародныя азначэнні?
9. Да чаго адносіцца азначэнне дробны ў сказе «Сыпануў дробны асенні дождж»?
10. Практ. 248. Які варыянт правільна дапаўняе сказ «Вера апранула новае … паліто» неаднародным азначэннем?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑