Сказы з аднароднымі членамі: будова, значэнне, ужыванне

§ 34. Знакі прыпынку ў сказах з аднароднымі членамі

Вучымся ставіць коскі паміж аднароднымі членамі сказа ў залежнасці ад таго, як яны звязаны, і правільна будаваць рад аднародных членаў.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Аліна напісала ў чат класа: «Бярыце з сабой бутэрброды, ваду, і крэм ад сонца, і панамкі». Кірыл адразу спытаў: «А навошта коска перад першым і?» Хто з іх мае рацыю, залежыць ад таго, як звязаны аднародныя члены: без злучнікаў, адзіночным ці паўторным злучнікам.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як спосаб сувязі аднародных членаў сказа ўплывае на пастаноўку коскі паміж імі?

01

Калі коска ставіцца

1. Аднародныя члены сказа на пісьме, як правіла, раздзяляюцца коскай.

Коска паміж аднароднымі членамі ставіцца, калі яны спалучаны:

Як спалучаныСхема
інтанацыяй пералічэння (без злучнікаў)○, ○
супраціўнымі адзіночнымі злучнікамі а, але, ды (= але)○, але ○; ○, ды ○; ○, а ○
паўторнымі спалучальнымі і размеркавальнымі злучнікаміі ○, і ○; ці ○, ці ○
парнымі злучнікаміяк ○, так і ○; калі не ○, то ○
Паглядзім, як гэта працуе

Толькі птушкі могуць так любіць неба сінь, вясны прастор бязмежны (Н. Гальпяровіч). Драбнюткі, але спорны дождж церушыў цэлыя суткі (П. Пестрак). Мне заўсёды падабаліся як вясёлыя, так і сумныя песні роднага краю (У. Караткевіч). То ялінкі, то сасонкі падпіраюць небакрай (А. Вольскі).

Сінь, прастор — без злучніка; драбнюткі, але спорны — супраціўны злучнік; як вясёлыя, так і сумныя — парны злучнік, коска перад другой яго часткай; то — то — паўторны размеркавальны злучнік. Перад першым то коскі няма: ім рад пачынаецца.

02

Калі коска не ставіцца

2. Паміж аднароднымі членамі коска не ставіцца, калі яны звязаны адзіночнымі злучнікамі і, ды (= і), ці, або: Ляцяць у вырай жураўлі і гусі (С. Грахоўскі).

Заўвага. Не раздзяляюцца коскамі словы ў складзе ўстойлівых спалучэнняў, звязаныя паўторнымі злучнікамі і — і, ні — ні, ці — ці: і так і сяк; ні кала́ ні двара́; то там то сям; ці блізка ці далёка і інш.: Іван ёй ні сват ні брат (М. Машара). Тады ні адтуль ні адсюль выскачыў заяц (Я. Брыль).

Злучнік ды бывае двух відаў. Калі яго можна замяніць на і, ён спалучальны — коскі няма. Калі яго можна замяніць на але, ён супраціўны — перад ім ставіцца коска.

Паглядзім, як гэта працуе

Шалы ды балы да дабра не давядуць. — Адзін дасуж, ды не дуж (Прыказкі).

У першай прыказцы ды = і, таму коска не патрэбна. У другой ды = але (адзін дасуж, але не дуж), таму перад ды стаіць коска.

Параўноўваем і заўважаем

Коска паміж аднароднымі членамі

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Як звязаныКоскаПрыклад
без злучнікаўставіццанеба сінь, вясны прастор
а, але, ды (= але)ставіццадрабнюткі, але спорны
адзіночныя і, ды (= і), ці, абоне ставіццажураўлі і гусі
паўторныя і — і, ці — ці, то — тоставіццато ялінкі, то сасонкі
парныя як — так і, калі не — топерад другой часткайяк вясёлыя, так і сумныя
устойлівае спалучэннене ставіццані сват ні брат
03

Паўторнае і пасля пералічэння

Коскай раздзяляюцца ўсе аднародныя члены сказа, калі папярэднія з іх звязаны паміж сабой без злучнікаў, а наступныя — пры дапамозе паўторнага злучніка і («Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі», 2008).

Паглядзім, як гэта працуе

Жыццё чулася ў траве, у гаёчку, і лясочку, на палях, і на лугах, і ў зялёненькім лужочку, і ў крынічных берагах (Я. Колас). Дзень іграе на жалейцы, на трубе, і на ражку, і на сінім трыснягу (М. Танк).

На жалейцы, на трубе — без злучніка; далей ідзе паўторнае і. Таму коска стаіць і перад першым і.

Параўнайце схемы: 1) ○, і ○, і ○; 2) і ○, і ○, і ○, і ○. У першай схеме перад першым і ёсць аднародны член, і ён аддзяляецца коскай. У другой схеме першае і пачынае рад, перад ім няма аднароднага члена — таму коска не ставіцца: Вясёлае, ласкавае сонейка цешыла і расліну, і птушку, і ваду, і нашых хлопцаў (Я. Маўр).

04

Аднародныя члены папарна

Адзін з сінтаксічных сродкаў выразнасці маўлення — парнае спалучэнне аднародных членаў сказа.

У ролі аднародных членаў сказа, аб’яднаных папарна, нярэдка ўжываюцца антонімы: Мова дае каларыт твору, робіць яго баявым або спакойным, паэтычным або нудным, лірычным або суровым... (Я. Скрыган).

Унутры пары члены звязаны адзіночным злучнікам — коскі там няма, а самі пары раздзяляюцца коскамі.

Паглядзім, як гэта працуе

Кожны чалавек па-свойму перажывае радасць і смутак, бадзёрасць і стомленасць, захапленне і адчай, любоў і нянавісць.

Чатыры пары, у кожнай — антонімы, звязаныя адзіночным і. Такі сказ гучыць больш выразна, чым простае пералічэнне праз коску.

05

Як правільна будаваць рад

Пры спалучэнні аднародных членаў у сказе неабходна кіравацца наступнымі правіламі.

  1. Усе аднародныя члены павінны спалучацца па сэнсе з тым словам, ад якога яны залежаць. Памылка: У гасцінай стаялі канапы, фатэлі, сталы, карціны (карціны не стаяць, а вісяць).
  2. Нельга спалучаць у адным радзе словы, якія абазначаюць відавыя і родавыя паняцці. Памылка: стаялі канапы, фатэлі, сталы, сучасная мэбля (мэбля — родавае паняцце).
  3. Нельга спалучаць у якасці аднародных членаў далёкія па сэнсе словы. Памылка: старшакласнікі вывучалі літаратуру і хваробы.
  4. Аднолькавыя прыназоўнікі пры аднародных членах часам можна апусціць: паднос са шклянкамі малака, талеркамі, лыжкамі. Розныя прыназоўнікі апускаць нельга: на плошчах, бульварах, вуліцах, у завулках.
  5. Нельга аб’ядноўваць у адным радзе назоўнік і неазначальную форму дзеяслова. Памылка: Я хачу булачку і піць.
  6. У рад аднародных членаў не ўключаецца даданая частка складанага сказа. Памылка: расказаў аб кантрольнай рабоце і як дзевяцікласнікі гулялі ў футбол.
Паглядзім, як гэта працуе

Вучні любілі спевы, фізкультуру і маляваць. → Вучні любілі спевы, фізкультуру і маляванне.

Два назоўнікі і неазначальная форма ў адным радзе — памылка. Замянілі дзеяслоў назоўнікам, і рад стаў аднатыпным.

Прасочваем шлях

Як расставіць коскі пры аднародных членах

  1. Знаходзім рад аднародных членаў

    Аднародныя члены адказваюць на адно пытанне і залежаць ад аднаго слова.

    Голуб (што рабіў?) патаптаўся, скокнуў, залопаў, узняўся.

  2. Глядзім, як яны звязаны

    Без злучнікаў, адзіночным, паўторным ці парным злучнікам. Калі злучнік ды — правяраем заменай на і або але.

    Патаптаўся, скокнуў, залопаў — без злучнікаў; залопаў і ўзняўся — адзіночны і.

  3. Правяраем, ці няма ўстойлівага спалучэння

    Фразеалагізм з паўторнымі злучнікамі коскамі не раздзяляецца.

    Іван ёй ні сват ні брат.

  4. Ставім знакі

    Коска — паміж членамі без злучніка, перад супраціўным і паўторным злучнікам, перад другой часткай парнага злучніка.

    Голуб патаптаўся кашлатымі і чырвонымі ножкамі, скокнуў на край кошыка, залопаў крыламі і ўзняўся (Я. Брыль).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Ставіцца коска ці не?

Вызначы, ці патрэбна коска на месцы [?]. У картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Коска пры аднародных членах залежыць ад таго, як яны звязаны. Паразважай.

Практ. 254. Параўнай схемы: 1) ○, і ○, і ○; 2) і ○, і ○, і ○, і ○. Чаму ў першай схеме перад першым і коска ёсць, а ў другой — не?

Зверыць разважанне

Коска раздзяляе аднародныя члены паміж сабой. У першай схеме перад першым і ўжо стаіць аднародны член, звязаны без злучніка, — яго трэба аддзяліць, таму коска ставіцца перад кожным і. У другой схеме першае і пачынае рад: перад ім няма аднароднага члена, які трэба было б аддзяліць, таму коскі няма.

Чаму ў сказе «Іван ёй ні сват ні брат» коскі няма, а ў сказе «На стале не было ні кнігі, ні сшытка» яна ёсць, хоць злучнік ні — ні паўтараецца ў абодвух?

Зверыць разважанне

Ні сват ні брат — устойлівае спалучэнне (фразеалагізм) са значэннем «чужы чалавек». Яно ўспрымаецца як адно цэлае і з’яўляецца адным членам сказа, таму коскамі не раздзяляецца. Ні кнігі, ні сшытка — свабоднае пералічэнне: кожнае слова мае сваё значэнне і з’яўляецца асобным аднародным членам, таму паміж імі коска ставіцца.

Чаму сказ «Кожны чалавек па-свойму перажывае радасць і смутак, бадзёрасць і стомленасць» гучыць выразней, чым «…радасць, смутак, бадзёрасць, стомленасць»?

Зверыць разважанне

У першым сказе аднародныя члены аб’яднаны папарна, і ў кожнай пары — антонімы. Супрацьпастаўленне ў пары падкрэслівае, што чалавек перажывае ўсе пачуцці — ад аднаго краю да другога. Парнае спалучэнне аднародных членаў — сінтаксічны сродак выразнасці маўлення. Знакі: унутры пары коскі няма (адзіночны і), паміж парамі — коска.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Галоўнае правіла

    Аднародныя члены сказа на пісьме, як правіла, раздзяляюцца коскай: неба сінь, вясны прастор.

  2. Адзіночныя і, ды, ці, або

    Калі аднародныя члены звязаны адзіночнымі злучнікамі і, ды (= і), ці, або, коска не ставіцца: жураўлі і гусі.

  3. Супраціўныя, паўторныя, парныя

    Перад а, але, ды (= але), паміж членамі з паўторнымі злучнікамі і перад другой часткай парнага злучніка коска ставіцца.

  4. Пералічэнне + паўторнае і

    Калі першыя члены звязаны без злучнікаў, а наступныя — паўторным і, коскай раздзяляюцца ўсе члены: на жалейцы, на трубе, і на ражку.

  5. Устойлівыя спалучэнні

    Ні сват ні брат, і так і сяк, ні кала ні двара — коскамі не раздзяляюцца; пары аднародных членаў раздзяляюцца коскай паміж парамі.

  6. Правільнасць рада

    У адным радзе — словы, што спалучаюцца з галоўным словам, без родавых і відавых паняццяў, без назоўніка побач з неазначальнай формай і без даданай часткі.

Памятка: разбор па кроках

Раніца, сапраўды, была выдатная, сонечная, але не яркая, а мяккая, ціхая, пяшчотная (А. Асіпенка) — коскі паміж членамі без злучнікаў і перад супраціўнымі злучнікамі але, а.

  1. Знайдзі рад аднародных членаў. Пастаў пытанне ад аднаго слова і праверы, ці ўсе члены адказваюць на яго.
  2. Вызначы спосаб сувязі. Без злучнікаў, адзіночны злучнік (і, ды, ці, або ці а, але), паўторны або парны злучнік; праверы, ці не ўстойлівае гэта спалучэнне.
  3. Пастаў коскі па правіле. Коска — паміж членамі без злучніка, перад супраціўным злучнікам, паміж членамі з паўторным злучнікам, перад другой часткай парнага; няма коскі перад адзіночнымі і, ды (= і), ці, або.

Цяпер растлумач: Як спосаб сувязі аднародных членаў сказа ўплывае на пастаноўку коскі паміж імі?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Калі паміж аднароднымі членамі коска не ставіцца?
2. У якім сказе трэба паставіць коску паміж аднароднымі членамі?
3. Які сказ напісаны правільна?
4. Дзе знакі прыпынку пастаўлены правільна?
5. Дзе патрэбна коска ў сказе «Мне падабаліся як вясёлыя так і сумныя песні»?
6. Чаму ў сказе «Абоз імчыцца па завулку, грыміць, і трубіць, і звініць» коска стаіць перад першым і?
7. Які сінтаксічны сродак выразнасці выкарыстаны ў сказе «Гэтыя кнігі карысна чытаць усякаму чалавеку: мудраму і неразумнаму, багатаму і беднаму, маладому і старому» (Ф. Скарына)?
8. У якім сказе памылка ва ўжыванні аднародных членаў?
9. Чаму памылковы сказ «У гасцінай стаялі канапы, фатэлі, сталы, сучасная мэбля»?
10. Які прыназоўнік трэба ўставіць: «Людзі гулялі на плошчах, бульварах, вуліцах, ... завулках»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑