Сказы з аднароднымі членамі: будова, значэнне, ужыванне

§ 35. Сказы з абагульняльнымі словамі пры аднародных членах, знакі прыпынку

Даведваемся, што такое абагульняльнае слова пры аднародных членах сказа, чым яно выражаецца і калі пры ім ставяцца двукроп’е і працяжнік.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Ян запісаў у нататках да паходу: «Узяць усё неабходнае: намёт, спальнік, ліхтарык і запалкі». Ганна адказала: «Намёт, спальнік, ліхтарык, запалкі — усё ўжо ў рукзаку». Абодва пералічылі адно і тое ж, а знакі розныя: у Яна двукроп’е, у Ганны працяжнік. Справа ў тым, дзе стаіць слова ўсё.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як месца абагульняльнага слова адносна аднародных членаў вызначае пастаноўку двукроп’я і працяжніка?

01

Што такое абагульняльнае слова

Абагульняльнае слова пры аднародных членах сказа — гэта слова, якое выражае больш шырокае значэнне, чым аднародныя члены, і суадносіцца з імі як родавае і відавае паняцці.

Абагульняльнае слова з’яўляецца тым жа членам сказа, што і аднародныя члены.

Паглядзім, як гэта працуе

Паэтам сваёй працы павінен быць кожны: каваль і інжынер, матэматык і гісторык, географ і літаратар (В. Вітка). Чутно вясны дыханне ўсюды: на сініх далях, на лясах, на дрэвах, што вартуюць шлях (Я. Колас).

У першым сказе кожны — дзейнік, і аднародныя члены каваль, інжынер, матэматык… — таксама дзейнікі. У другім усюды — акалічнасць месца, і на далях, на лясах, на дрэвах — таксама акалічнасці месца.

02

Чым выражаюцца абагульняльныя словы

У ролі абагульняльных слоў часцей за ўсё ўжываюцца займеннікі (усё, усе, кожны, ніхто, нішто), прыслоўі (усюды, заўсёды, ніколі, нідзе), назоўнікі (дрэвы: дубы, бярозы, клёны; кветкі: васількі, званочкі, незабудкі).

Абагульняльным можа быць і словазлучэнне: Мы збіралі апалыя лісты розных дрэў: клёна, ясеня, бярозы і асіны.

Паглядзім, як гэта працуе

Восенню каля вашага дома будуць трымацца дразды, амялушкі, снегіры. → Восенню каля вашага дома будуць трымацца птушкі: дразды, амялушкі, снегіры.

Птушкі — родавае паняцце, дразды, амялушкі, снегіры — відавыя. Назоўнік птушкі стаў абагульняльным словам.

03

Слова перад аднароднымі членамі

Калі абагульняльнае слова стаіць перад аднароднымі членамі сказа, то пасля яго ставіцца двукроп’е.

Пры чытанні абагульняльнае слова вымаўляецца з лагічным націскам і папераджальнай паўзай перад аднароднымі членамі, якія чытаюцца некалькі паніжаным тонам са звычайнай пералічальнай інтанацыяй.

Паглядзім, як гэта працуе

А на рабочым варштаце прылады: клешчы, жалеза, балты і ключы (М. Танк).

Схема: ⊙: ○, ○, ○ і ○. Абагульняльнае слова прылады стаіць перад радам — пасля яго двукроп’е.

04

Слова пасля аднародных членаў

Калі абагульняльнае слова стаіць пасля аднародных членаў сказа, то перад ім ставіцца працяжнік.

Пры чытанні аднародныя члены сказа вымаўляюцца павышаным тонам, перад абагульняльным словам робіцца паўза, а само слова вымаўляецца са значным узмацненнем голасу.

Паглядзім, як гэта працуе

Акадэмікі і хірургі, паэты і маршалы — усе былі вучнямі, іх талент разбудзіў просты вясковы настаўнік (С. Грахоўскі).

Схема: ○ і ○, ○ і ○ — ⊙. Абагульняльнае слова ўсе стаіць пасля рада — перад ім працяжнік.

05

Сказ пасля рада працягваецца

Калі абагульняльнае слова стаіць перад аднароднымі членамі, але сказ імі не заканчваецца, то перад аднароднымі членамі ставіцца двукроп’е, а пасля іх — працяжнік.

Паглядзім, як гэта працуе

Усё: і хмурнае неба, і мёрзлая чорная зямля — было ахоплена нечым сумным, халодным і грозным (К. Чорны).

Схема: ⊙: і ○, і ○ — … Рад з двух бакоў аддзелены знакамі: двукроп’е пасля ўсё, працяжнік перад працягам сказа.

СхемаСказ
⊙: ○, ○, ○Усюды панавала цішыня: у полі, на лузе, у гаі.
○, ○, ○ — ⊙У полі, на лузе, у гаі — усюды панавала цішыня.
⊙: ○, ○, ○ — …Усюды: у полі, на лузе, у гаі — панавала цішыня.
Параўноўваем і заўважаем

Знакі пры абагульняльным слове

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Дзе стаіць словаЗнакіПрыклад
перад радамдвукроп’е пасля словаУсюды панавала цішыня: у полі, на лузе, у гаі.
пасля радапрацяжнік перад словамУ полі, на лузе, у гаі — усюды панавала цішыня.
перад радам, сказ працягваеццадвукроп’е і працяжнікУсюды: у полі, на лузе, у гаі — панавала цішыня.
абагульняльнага слова няматолькі коскі паміж членаміУ полі, на лузе, у гаі панавала цішыня.
06

Як не памыліцца

Абагульняльнае слова называе тое, што пералічваюць аднародныя члены, і адказвае на тое ж пытанне. Слова, якое толькі стаіць побач з радам, але мае іншае значэнне, абагульняльным не з’яўляецца.

Паглядзім, як гэта працуе

Літаратура, музыка, мастацтва заўсёды цікавілі чалавека. → Літаратура, музыка, мастацтва — усё гэта заўсёды цікавіла чалавека.

Заўсёды абазначае час, а не абагульняе літаратуру, музыку, мастацтва — гэта не абагульняльнае слова, і працяжніка ў першым сказе няма. У другім сказе абагульняльнае слова ўсё стаіць пасля рада — перад ім працяжнік.

Параўнайце: Дабрыня, розум, справядлівасць — самыя лепшыя якасці чалавека і Дабрыня, розум, справядлівасць — усе самыя лепшыя якасці спалучаліся ў гэтым чалавеку. У першым сказе якасці — выказнік, і працяжнік стаіць паміж дзейнікам і выказнікам. У другім якасці — абагульняльнае слова-дзейнік, а выказнік — спалучаліся.

Прасочваем шлях

Як расставіць знакі пры абагульняльным слове

  1. Знаходзім рад аднародных членаў

    Пытанне ад аднаго слова, адна сінтаксічная роля.

    Грыбы ідуць (дзе?) па бары, па бярэзніку, па верасе.

  2. Шукаем абагульняльнае слова

    Слова з больш шырокім значэннем, той жа член сказа і тое ж пытанне.

    Усюды (дзе?) — акалічнасць месца, як і па бары, па бярэзніку.

  3. Вызначаем яго месца

    Перад радам, пасля рада ці перад радам, калі сказ працягваецца.

    Усюды стаіць перад радам, і сказ радам заканчваецца.

  4. Ставім знакі

    Перад радам — двукроп’е; пасля рада — працяжнік; рад у сярэдзіне — двукроп’е і працяжнік.

    У багатае і дажджом, і сонцам лета грыбы ідуць усюды: па бары, па бярэзніку, па верасе (І. Навуменка).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Двукроп’е, працяжнік ці абодва знакі?

Вызначы, якія знакі трэба паставіць на месцы [?] пры абагульняльным слове. У картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Абагульняльнае слова не проста стаіць побач з радам — яно звязана з ім па сэнсе і па функцыі. Паразважай.

Практ. 277. Параўнай сказы: «Дабрыня, розум, справядлівасць — самыя лепшыя якасці чалавека» і «Дабрыня, розум, справядлівасць — усе самыя лепшыя якасці спалучаліся ў гэтым чалавеку». Чаму працяжнік стаіць у абодвух, а абагульняльнае слова ёсць толькі ў другім?

Зверыць разважанне

У першым сказе дабрыня, розум, справядлівасць — аднародныя дзейнікі, а якасці — выказнік, выражаны назоўнікам. Працяжнік стаіць паміж дзейнікам і выказнікам. У другім сказе выказнік — спалучаліся, а якасці — дзейнік, як і аднародныя члены: яно абагульняе іх (дабрыня, розум, справядлівасць — віды якасцей). Тут працяжнік стаіць перад абагульняльным словам пасля рада.

Практ. 281. Чаму ў сказе «У холад і спёку, раніцай і днём, вечарам і ноччу пагранічнікі бесперапынна нясуць варту» слова бесперапынна не абагульняльнае? Якое абагульняльнае слова можна ўвесці?

Зверыць разважанне

Бесперапынна адказвае на пытанне як? — гэта акалічнасць спосабу дзеяння. Аднародныя ж члены (у холад і спёку, раніцай і днём…) абазначаюць час і адказваюць на пытанне калі? Абагульняльнае слова павінна быць тым жа членам сказа — значыць, патрэбна прыслоўе часу заўсёды: У холад і спёку, раніцай і днём, вечарам і ноччу — заўсёды пагранічнікі бесперапынна нясуць варту.

Параўнай: «Сады, паркі, скверы — усё было ў зелені» і «Сады, паркі, скверы былі ў зелені». Што змянілася, калі знікла абагульняльнае слова?

Зверыць разважанне

Знік працяжнік: без абагульняльнага слова аднародныя дзейнікі звязаны з выказнікам непасрэдна. Змянілася і форма выказніка: у першым сказе ён узгадняецца з абагульняльным словам усё (было — ніякі род, адзіночны лік), у другім — з аднароднымі дзейнікамі (былі — множны лік). Сэнс першага сказа мацнейшы: абагульняльнае слова падкрэслівае, што ў зелені было ўсё без выключэння.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што такое абагульняльнае слова

    Слова з больш шырокім значэннем, чым аднародныя члены; яны суадносяцца як родавае і відавае паняцці: кветкі — васількі, званочкі.

  2. Той жа член сказа

    Абагульняльнае слова з’яўляецца тым жа членам сказа, што і аднародныя члены, і адказвае на тое ж пытанне.

  3. Чым выражаецца

    Часцей за ўсё займеннікамі (усё, усе, кожны), прыслоўямі (усюды, заўсёды, нідзе) і назоўнікамі (дрэвы, кветкі).

  4. Перад радам — двукроп’е

    Абагульняльнае слова перад аднароднымі членамі: пасля яго двукроп’е і папераджальная паўза.

  5. Пасля рада — працяжнік

    Абагульняльнае слова пасля аднародных членаў: перад ім працяжнік і паўза, слова вымаўляецца з узмацненнем голасу.

  6. Рад у сярэдзіне сказа

    Калі пасля аднародных членаў сказ працягваецца, перад імі ставіцца двукроп’е, а пасля іх — працяжнік.

Памятка: разбор па кроках

Ва ўсім душа: і ў тоненькай травінцы, і ў карабельнай велічнай сасне (Н. Гальпяровіч) — абагульняльнае слова ва ўсім стаіць перад радам, таму перад аднароднымі членамі ставіцца двукроп’е.

  1. Знайдзі аднародныя члены. Пастаў да іх пытанне і вызначы, якім членам сказа яны з’яўляюцца.
  2. Знайдзі абагульняльнае слова. Яно мае больш шырокае значэнне, адказвае на тое ж пытанне і з’яўляецца тым жа членам сказа.
  3. Пастаў знакі паводле месца слова. Перад радам — двукроп’е, пасля рада — працяжнік; калі пасля рада сказ працягваецца — двукроп’е перад радам і працяжнік пасля яго.

Цяпер растлумач: Як месца абагульняльнага слова адносна аднародных членаў вызначае пастаноўку двукроп’я і працяжніка?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое абагульняльнае слова пры аднародных членах?
2. Якім членам сказа з’яўляецца абагульняльнае слова?
3. Які знак ставіцца пасля абагульняльнага слова, калі яно стаіць перад аднароднымі членамі?
4. Які сказ напісаны правільна?
5. Якому сказу адпавядае схема ⊙: ○, ○, ○ — …?
6. У якім сказе ёсць абагульняльнае слова?
7. Якой часцінай мовы выражана абагульняльнае слова ў сказе «Мы з талентамі ўсе: і лекар, і пажарнік, і слуцкі хлебасей» (П. Панчанка)?
8. Як чытаецца сказ, у якім абагульняльнае слова стаіць пасля аднародных членаў?
9. Дзе трэба паставіць знакі ў сказе «Усё і хмурнае неба і мёрзлая чорная зямля было ахоплена сумам»?
10. Якое абагульняльнае слова падыходзіць да рада «сыраежак, лісічак, баравікоў і падасінавікаў»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑