Сказы са звароткамі, пабочнымі словамі, устаўнымі канструкцыямі: будова, значэнне, ужыванне

§ 37. Зваротак

Даведваемся, што такое зваротак, чым ён выражаецца, якімі знакамі прыпынку выдзяляецца на пісьме і навошта патрэбны ў маўленні.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

На пасяджэнні гуртка кіраўнік сказаў: «Гурткоўцы, пагаворым пра гумар і сатыру!» А ў школьнай газеце потым напісалі: «Гурткоўцы пагаварылі пра гумар і сатыру». Слова адно і тое ж, але ў першым сказе яно вымаўляецца з асобай, клічнай інтанацыяй і паўзай пасля яго, а на пісьме аддзяляецца коскай. Чаму так?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое зваротак, як ён выдзяляецца на пісьме і навошта патрэбны ў маўленні?

01

Што такое зваротак

Зваротак — гэта слова ці спалучэнне слоў, якімі называюць таго, да каго звяртаюцца: Таварыш камандзір, Карнілаў цяжка паранены (В. Быкаў). Зашумі ты, лес, па-вясноваму! (П. Трус).

Зваротак не з’яўляецца членам сказа, да яго нельга паставіць пытанне.

Зваротак вымаўляецца з асобай, клічнай інтанацыяй: голас павышаецца на слове-зваротку, пасля яго робіцца паўза. Схема такога сказа: З, // … !

Паглядзім, як гэта працуе

Алесь Жывень, запішыся ў гурток «Роднае слова»! — Алесь Жывень запісаўся ў гурток «Роднае слова».

У першым сказе да Алеся Жыўня звяртаюцца — гэта зваротак, ён не член сказа і аддзяляецца коскай. У другім сказе пра Алеся Жыўня паведамляюць (хто запісаўся?) — гэта дзейнік.

Параўноўваем і заўважаем

Зваротак і дзейнік

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаЗваротакДзейнік
Што называетаго, да каго звяртаюццатаго, пра каго паведамляецца
Член сказане з’яўляеццагалоўны член сказа
Пытаннепаставіць нельгахто? што?
Інтанацыяасобая, клічная, паўза пасля ягозвычайная
На пісьмевыдзяляецца коскамі (клічнікам)не выдзяляецца
ПрыкладАлесь Жывень, запішыся ў гурток!Алесь Жывень запісаўся ў гурток.
02

Чым выражаецца зваротак

Звароткі часцей за ўсё выражаюцца назоўнікамі ў форме назоўнага склону, а таксама прыметнікамі ці дзеепрыметнікамі ў тым жа склоне, калі яны ўжываюцца ў значэнні назоўнікаў: Дняпро і Сож, Дзвіна і Прыпяць, нясіце радасць нашу ўдаль (М. Чарот). Ідзіце, сінявокія, у поле лён палоць (У. Хадыка). Не плач, забытая, прыеду на пасёлак пазней… (П. Трус).

Заўвага. Сустракаюцца выпадкі, калі зваротак выражаецца формай былога клічнага склону назоўніка: І будзе, дружа, у доме шчасце, пакуль ёсць добры свет сяброў! (К. Кірэенка). Дзень добры, суседзе, у новую хату (М. Танк).

Зваротак можа быць неразвітым (не мае пры сабе залежных слоў): Я люблю цябе, лес, за тваю чалавечую шчодрасць (Я. Сіпакоў) і развітым (мае пры сабе залежныя словы): Гуляйце, вейце, снежныя вятры, ад ранняй да вячэрняе зары! (М. Танк). Пры зваротку могуць быць прыдаткі: Беларусь, мая Радзіма, любы сэрцу твой прастор (М. Калачынскі).

Паглядзім, як гэта працуе

Захавай маю мову, чарговы наш век, захавай, як лясы, сенажаці, азёры… (Н. Гальпяровіч)

Зваротак чарговы наш век — развіты: пры назоўніку век ёсць залежныя словы чарговы, наш. Усе яны ўваходзяць у зваротак і разам выдзяляюцца коскамі.

03

Знакі прыпынку пры зваротку

Звароткі могуць знаходзіцца ў пачатку, у сярэдзіне або ў канцы сказа. Ад месца і інтанацыі залежаць знакі прыпынку.

МесцаЗнакПрыклад
у пачатку, звычайная інтанацыякоска пасля звароткаРадзіма, голас твой мяне спяваць вучыў… (Я. Пушча)
у пачатку, узмоцненая інтанацыяклічнік пасля звароткаДарагія дзеці! Любіце кнігу… (В. Вітка)
у сярэдзінекоскі з абодвух бакоўАдгукніся, вясна, мне зязюляй з-за рэчкі (А. Куляшоў).
у канцы, клічны сказкоска перад ім, у канцы клічнікДзень добры вам, лясы і гоні! (Я. Колас)
у канцы апавядальнага ці пытальнага сказакоска перад ім, у канцы кропка ці пытальнікШто з табою, хлопча? (А. Звонак)

Калі аднародныя або развітыя звароткі раздзяляюцца на часткі членамі сказа, то кожны з іх выдзяляецца коскамі: Ты красуй, наш сад, красуй і шумі, зялёны! (Я. Пушча).

Паглядзім, як гэта працуе

Было спрадвеку, слова, ты крыніцай цудадзейнай сілы (Р. Барадулін).

Зваротак слова стаіць у сярэдзіне сказа і выдзяляецца невялікімі паўзамі, а на пісьме — коскамі з абодвух бакоў.

04

Выклічнікі і займеннікі ты, вы

Заўвага 1. Выклічнікі, што стаяць пры зваротках, аддзяляюцца ад іх коскамі: Эх, луг шырокі! Як жывы ты, праменнем сонейка заліты… (Я. Колас).

Заўвага 2. Калі перад звароткам стаіць выклічнік і займеннік ты або вы, які з’яўляецца дзейнікам, то коскамі выдзяляецца толькі зваротак: Ой ты, маё сонца, як жа свеціш ясна! (Я. Купала).

Паглядзім, як гэта працуе

Ой, дзяўчаткі, бяжыце сюды! (Т. Хадкевіч) — Ой ты, маё сонца, як жа свеціш ясна!

У першым сказе выклічнік ой аддзяляецца ад зваротка коскай. У другім пасля ой коскі няма: ты — дзейнік (хто свеціш? ты), ён уваходзіць у сказ, а коскамі выдзелены толькі зваротак маё сонца.

05

Роля зваротка ў маўленні

Зваротак надае мове выразнасць, робіць яе больш эмацыянальнай. Выразнасць зваротка ўзмацняецца, калі ён паўтараецца або калі пры ім ёсць выклічнік: Хмаркі, хмаркі дарагія, напаіце дожджыкам зямлю! (Я. Колас). Эх, досвітак маленства, лета! Табой навек душа сагрэта! (Я. Колас).

Звароткі шырока ўжываюцца ў размове, каб прыцягнуць ці падтрымаць увагу суразмоўцы, у мастацкіх творах, пры перадачы дыялогу, у публіцыстыцы, прамовах, закліках, аб’явах, у перапісцы. У паэтычнай мове многа звароткаў да неадушаўлёных прадметаў — гэта прыём увасаблення: Ты ляці, маё слова, праз палі і лясы… (П. Панчанка). Кланяйся, громе, роднаму полю… (Я. Колас).

У пісьмах да родных і сяброў звароткі з паясняльнымі словамі выражаюць ветлівасць, павагу, любоў: Мілая, дарагая і слаўная мамачка! У пісьмах афіцыйнага характару назва асобы суправаджаецца азначэннямі паважаны, шаноўны, глыбокапаважаны: Паважаны Іван Андрэевіч! Пісьмовы зварот у нас прынята заканчваць клічнікам.

Заўвага. Выбар формы зваротка амаль заўсёды адлюстроўвае адносіны да суразмоўцы: узроставыя ці сацыяльныя, асабістыя адносіны, эмацыянальны стан, узровень этычнай культуры. Мовазнаўца Н. Фарманоўская называе зваротак самым яркім этыкетным знакам.

Паглядзім, як гэта працуе

Мой дарагі Данілачка! Мне надта хочацца ведаць, як ты жывеш дома… (Я. Колас)

Развіты зваротак з ласкавай формай імя і словамі мой дарагі перадае любоў і клопат аўтара пра адрасата. Пасля зваротка ў пачатку ліста — клічнік.

Прасочваем шлях

Як расставіць знакі прыпынку пры зваротку

  1. Знаходзім зваротак

    Пытаемся: да каго (чаго) звяртаюцца? Да зваротка нельга паставіць пытанне ад іншых слоў.

    Ах, валошка, валошка… — звяртаюцца да валошкі.

  2. Вызначаем межы зваротка

    Уключаем у зваротак усе залежныя словы і прыдаткі; займеннік-дзейнік ты (вы) і выклічнік у зваротак не ўваходзяць.

    Прыляж, мая натомленая мама… — зваротак мая натомленая мама.

  3. Глядзім на месца ў сказе

    У пачатку — коска (або клічнік пры ўзмоцненай інтанацыі), у сярэдзіне — коскі з абодвух бакоў, у канцы — коска перад звароткам.

    Сцяной высокай падымайся, бор! — зваротак у канцы, перад ім коска.

  4. Правяраем выклічнікі

    Выклічнік аддзяляем ад зваротка коскай; пасля ой ты коскі няма, калі ты — дзейнік.

    Ой, дзяўчаткі, бяжыце сюды! Ой ты, маё сонца, як жа свеціш ясна!

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Развіты ці неразвіты зваротак

Вызнач, які зваротак (ён у дужках) — развіты ці неразвіты. У картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Зваротак — маленькае слова, але ён шмат кажа пра адносіны людзей. Паразважай.

Чаму ў сказе «Ой ты, маё сонца, як жа свеціш ясна!» пасля ой няма коскі, а ў сказе «Ой, дзяўчаткі, бяжыце сюды!» — ёсць?

Зверыць разважанне

У першым сказе пасля выклічніка стаіць займеннік ты, а ён — дзейнік: хто свеціш? — ты. Дзейнік — член сказа, яго не аддзяляюць ад выказніка, таму коскамі выдзяляецца толькі зваротак маё сонца, а ой ты чытаецца разам. У другім сказе адразу пасля ой ідзе зваротак дзяўчаткі, а выклічнік, які стаіць пры зваротку, заўсёды аддзяляецца ад яго коскай.

Мовазнаўца Н. Фарманоўская называе зваротак «самым яркім этыкетным знакам» і заўважае, што не кожнай незнаёмай жанчыне можна сказаць «бабуля». Чаму? Як лепш звярнуцца да незнаёмага чалавека?

Зверыць разважанне

Называючы суразмоўцу, мы нібы выбіраем для яго «ярлык»: улічваем пол, узрост, прафесію. Слова бабуля падкрэслівае ўзрост і можа пакрыўдзіць, калі жанчына лічыць сябе маладой. Ветлівы зварот да незнаёмага — нейтральны: «Прабачце, падкажыце, калі ласка…», «Шаноўная спадарыня…», да маладога — «Малады чалавек», да прадстаўніка прафесіі — «Таварыш міліцыянер». Выбар формы зваротка паказвае ўзровень этычнай культуры таго, хто гаворыць.

Чаму ў беларускай мове кажуць дружа, суседзе, хлопча, чалавеча, хоць назоўны склон — друг, сусед, хлопец, чалавек? Ці можна лічыць такія формы памылкай?

Зверыць разважанне

Гэта не памылка, а рэшткі былога клічнага склону — асобнай формы, якая ў старажытнасці ўжывалася якраз пры звароце. Пазней яе месца заняў назоўны склон, і цяпер звароткі звычайна выражаюцца ім. Але старыя формы засталіся ў некаторых словах, асабліва ў мастацкай і народнай мове: яны гучаць цёпла, паэтычна (І будзе, дружа, у доме шчасце…). Падручнік адзначае гэта ў заўвазе: сустракаюцца выпадкі, калі зваротак выражаецца формай былога клічнага склону.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Зваротак называе адрасата

    Зваротак — слова ці спалучэнне слоў, якімі называюць таго, да каго звяртаюцца.

  2. Не член сказа

    Да зваротка нельга паставіць пытанне. Гэтым ён адрозніваецца ад дзейніка: Алесь, запішыся! — Алесь запісаўся.

  3. Чым выражаецца

    Назоўнікам або прыметнікам (дзеепрыметнікам) у значэнні назоўніка ў назоўным склоне, зрэдку — формай былога клічнага склону: дружа, суседзе, хлопча.

  4. Развіты і неразвіты

    Неразвіты зваротак — адно слова (лес), развіты мае залежныя словы (снежныя вятры); пры зваротку могуць быць прыдаткі.

  5. Знакі прыпынку

    Зваротак выдзяляецца коскамі; у пачатку пры ўзмоцненай інтанацыі пасля яго — клічнік. Выклічнік аддзяляецца ад зваротка коскай, займеннік-дзейнік ты (вы) — не.

  6. Выразнасць і этыкет

    Зваротак робіць мову эмацыянальнай, у паэзіі стварае ўвасабленне, у пісьмах выражае ветлівасць і павагу: Паважаны Іван Андрэевіч!

Памятка: разбор па кроках

Ты жывеш, Беларусь, з мазаля спаконвечнага, дорыш свету цяпло і душы чысціню (М. Мятліцкі) — зваротак неразвіты, выражаны назоўнікам у назоўным склоне, стаіць у сярэдзіне сказа і выдзяляецца коскамі з абодвух бакоў.

  1. Знайдзі зваротак. Спытай: да каго (чаго) звяртаюцца? Праверка: да зваротка нельга паставіць пытанне, ён не член сказа.
  2. Вызнач межы зваротка. Уключы ў зваротак залежныя словы і прыдаткі; выклічнік і займеннік-дзейнік ты (вы) у зваротак не ўваходзяць.
  3. Пастаў знакі. У пачатку — коска або клічнік, у сярэдзіне — коскі з абодвух бакоў, у канцы — коска перад звароткам; выклічнік аддзяляецца ад зваротка коскай.

Цяпер растлумач: Што такое зваротак, як ён выдзяляецца на пісьме і навошта патрэбны ў маўленні?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое зваротак?
2. У якім сказе ёсць зваротак?
3. Якое з выказванняў пра зваротак правільнае?
4. У якім сказе зваротак выражаны формай былога клічнага склону?
5. Дзе правільна пастаўлены знакі прыпынку?
6. Які знак ставіцца пасля зваротка ў пачатку сказа, калі ён вымаўляецца з узмоцненай інтанацыяй?
7. Дзе правільна пастаўлены знакі прыпынку?
8. У якім сказе зваротак развіты?
9. Чаму ў сказе «Ты красуй, наш сад, красуй і шумі, зялёны!» коскамі выдзелены дзве часткі?
10. Які пачатак афіцыйнага ліста аформлены правільна?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑