§ 38. Пабочныя словы, словазлучэнні і сказы, устаўныя канструкцыі; знакі прыпынку

Пабочнымі называюцца словы, словазлучэнні і сказы, пры дапамозе якіх моўца выражае свае адносіны да таго, пра што ён паведамляе: Сёння, мабыць, вельмі холадна на дварэ (А. Кулакоўскі). На шчасце, увечары дождж перастаў (Ц. Гартны).

У першым сказе словам мабыць перадаецца меркаванне моўцы, у другім словамі на шчасце — яго пачуццё.

Адносіны да выказвання можна выразіць таксама пры дапамозе пабочных сказаў. Іх значэнне адпавядае значэнню пабочных слоў: Рэчка, як нам здавалася, пачынала мялець.

Пабочныя словы, словазлучэнні, сказы выдзяляюцца невялікімі інтанацыйнымі паўзамі, паніжаным тонам (без лагічнага націску) і больш хуткім тэмпам вымаўлення, а на пісьме — коскамі: Здаецца, увесь поплаў звініць, спявае (А. Асіпенка). У пушчы, вядома, стаяў вечны змрок (З. Бядуля). Прыйшла самая гарачая пара, калі, як кажуць хлебаробы, дзень год корміць (І. Гурскі). Яны не з’яўляюцца членамі сказа.

Па значэнні пабочныя словы і словазлучэнні падзяляюцца на пяць груп.

Злучнікі а, і не аддзяляюцца коскай ад наступнага пабочнага слова (словазлучэння), калі яны ўтвараюць з ім адно сэнсавае цэлае. У такім выпадку пабочнае слова апусціць ці пераставіць у іншае месца ў сказе немагчыма: Змрочнай, а галоўнае, пустыннай здалася Андрэю свая хата (П. Пестрак). На дварэ, і праўда, было ўжо холадна (У. Караткевіч).

Калі пабочнае слова (словазлучэнне), пры якім стаяць злучнікі, можна апусціць ці пераставіць, то коска паміж злучнікам і пабочным словам ставіцца абавязкова: Буслы стаялі на вільчаку і, здавалася, прыслухоўваліся да людской спагады (А. Пальчэўскі). Не гадзіну, а, магчыма, дзве ці тры чакаў хлопец поезда (Я. Сіпакоў).

Некаторыя словы могуць выступаць як у ролі члена сказа ці сродку сувязі ў сказе, так і ў ролі пабочнага слова.

Заўвага. Ніколі не бываюць пабочнымі і не выдзяляюцца коскамі словы і спалучэнні слоў быццам, як быццам, наўрад ці, амаль, нават, іменна, толькі, вось, якраз, акурат, абавязкова, раптам, па ўказанні, па рашэнні, між тым, па задуме, у выніку, выключна, прыблізна, прытым, прычым, рашуча і інш.: Наўрад ці вясна будзе ранняй. Вясна як быццам будзе ранняй. Вясна абавязкова будзе ранняй.

Пабочнае слова дарэчы абазначае, што фраза гаворыцца ў дадатак да сказанага: Мы пойдзем у грыбы. Дарэчы, і ты можаш пайсці з намі. Але яно захоўвае і значэнне прыслоўя дарэчы — ‘к месцу, якраз у патрэбны час’: прыйсці дарэчы, сказаць дарэчы. Таму недарэчна сказаць: Дзядзька жыў на вёсцы. Дарэчы, ён памёр у мінулым годзе (з даведніка «Слоўка за слоўкам»).

Пабочныя словы выкарыстоўваюцца ў кніжных і гутарковым стылях. У мастацкай мове пабочныя словы і сказы — важны сродак стварэння моўных характарыстык герояў.

Пабочныя словазлучэнні будзь (будзьце) ласкавы, зрабі (зрабіце) ласку, калі ласка выражаюць далікатнасць, ветлівасць і выхаванасць моўцы: Адкажыце, зрабіце ласку, на тое, аб чым вас пытаюць (Я. Колас). Калі ласка, заходзьце да нас часцей (В. Хомчанка).

Пабочныя словы ў маўленні асобных людзей становяцца словамі-«паразітамі», бо іх ужываюць без патрэбы і вельмі часта. Найчасцей гэта адбываецца са словамі значыць, так сказаць, само сабой, як гаворыцца: «Будзем, гэта значыць, лячыцца ці адпачываць?», «На што, так сказаць, скардзіцеся?». Такое ўжыванне выяўляе нізкую маўленчую культуру чалавека.

У вусным і пісьмовым маўленні часта ў асноўны сказ устаўляюцца дадатковыя паведамленні, заўвагі, тлумачэнні, якія называюцца ўстаўнымі.

Устаўнымі могуць быць словы, словазлучэнні і сказы. На пісьме яны выдзяляюцца працяжнікамі або бяруцца ў дужкі: У летні поўдзень — была спёка — выходзіць рой, снуе высока (Я. Колас). Партызанскі лагер! Дзеці былі ў захапленні ад такога адкрыцця (ім здавалася, што натрапілі яны на лагер выпадкова) (І. Шамякін).

Устаўныя канструкцыі, у адрозненне ад пабочных, па сэнсе не звязаны з асноўным зместам выказвання.