Сказы з адасобленымі членамі: будова, значэнне, ужыванне

§ 39. Паняцце пра адасабленне

Знаёмімся з адасабленнем: што гэта такое, якія члены сказа могуць быць адасобленымі, якімі сродкамі яны выдзяляюцца і навошта патрэбны ў маўленні.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай два сказы: «Маладое і яркае сонца плыло над зямлёю» і «Сонца, маладое і яркае, плыло над зямлёю» (В. Хомчанка). Словы тыя ж, але ў другім сказе азначэнне стаіць пасля назоўніка, вымаўляецца з паўзамі і выдзелена коскамі. Яно ўжо не проста называе прымету, а дадае асобнае паведамленне пра сонца.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое адасабленне, якія члены сказа могуць быць адасобленымі і якімі сродкамі яны выдзяляюцца?

01

Што такое адасабленне

Адасабленне — гэта сэнсавае і інтанацыйнае выдзяленне даданых членаў сказа, якія змяшчаюць дадатковыя паведамленні: Каля Нёмана рассцілаўся луг, поўны незвычайнага хараства (Я. Колас). Кіламетраў за трыццаць пяць на поўдзень ад Мазыра, на правым беразе Прыпяці, раскінулася па-над ракой невялікае мястэчка Нароўля (У. Краўчанка).

Паглядзім, як гэта працуе

Каля Нёмана рассцілаўся луг, поўны незвычайнага хараства.

Асноўнае паведамленне — каля Нёмана рассцілаўся луг. Адасобленае азначэнне поўны незвычайнага хараства дадае другое, дадатковае паведамленне: луг быў поўны хараства. У вусным маўленні яно аддзяляецца паўзай, на пісьме — коскай.

02

Якія члены могуць быць адасобленымі

Адасобленымі могуць быць толькі даданыя члены сказа (азначэнне, прыдатак, дапаўненне, акалічнасць). У сказе яны падкрэсліваюцца так, як і неадасобленыя члены.

Адасобленыя члены сказа часцей бываюць развітымі: Стаяла цішыня, поўная мудрай велічы і спакою (У. Карпаў).

Паглядзім, як гэта працуе

Кіламетраў за трыццаць пяць на поўдзень ад Мазыра, на правым беразе Прыпяці, раскінулася мястэчка Нароўля.

Раскінулася дзе? — на правым беразе Прыпяці. Гэта акалічнасць месца; яна адасоблена, бо ўдакладняе папярэднюю акалічнасць. Падкрэсліваецца яна так, як і любая акалічнасць, — штрых-пункцірам.

03

Сродкі адасаблення

Сродкамі адасаблення з’яўляюцца: парадак слоў, інтанацыя (у вусным маўленні), знакі прыпынку (у пісьмовым маўленні).

Часта даданы член адасабляецца тады, калі стаіць не на звычайным месцы — напрыклад, азначэнне пасля назоўніка. Пры чытанні адасоблены член аддзяляецца паўзамі, на пісьме — коскамі.

Паглядзім, як гэта працуе

Пад вечар пачаўся дождж, вялікі, доўгі (Я. Маўр). — Вялікі, доўгі дождж пачаўся пад вечар.

У першым сказе азначэнні стаяць пасля назоўніка, вымаўляюцца з паўзай і аддзелены коскай — яны адасобленыя. У другім азначэнні стаяць перад назоўнікам і не адасабляюцца (коска паміж імі стаіць толькі таму, што гэта аднародныя азначэнні).

Параўноўваем і заўважаем

Адасобленае і неадасобленае азначэнне

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаНеадасобленаеАдасобленае
Колькі паведамленняўаднодва: асноўнае і дадатковае
Месцазвычайна перад назоўнікамчаста пасля назоўніка
Інтанацыябез паўзвыдзяляецца паўзамі
На пісьмекоскамі не выдзяляеццавыдзяляецца коскамі
ПрыкладМаладое і яркае сонца плыло над зямлёю.Сонца, маладое і яркае, плыло над зямлёю.
04

Самастойнасць адасобленых членаў

Адасобленыя члены сказа абазначаюць дадатковыя характарыстыкі прадмета, з’яў, дзеянняў, канкрэтызуюць іх.

Адасобленыя члены надзелены большай самастойнасцю ў складзе сказа. Таму іх можна:

  1. апусціць без страты сэнсу: Відны здалёк Заслаўскія муры, акружаныя хвойнікам высокім (А. Астрэйка). — Відны здалёк Заслаўскія муры;
  2. пераўтварыць у выказнік таго ж сказа ці ў асобны сказ: Бярозка зламалася, але не ўпала, затрымаўшыся на суседніх кустах (У. Караткевіч). — Бярозка зламалася, але не ўпала, затрымалася на суседніх кустах. Бярозка зламалася, але не ўпала. Яна затрымалася на суседніх кустах.
Паглядзім, як гэта працуе

Паветра было напоена густымі пахамі хвоі. Яно навісла шызаватай смугой. → Паветра, напоенае густымі пахамі хвоі, навісла шызаватай смугой (М. Лужанін).

Два сказы аб’ядналіся ў адзін: асноўнае паведамленне (паветра навісла смугой) перадае граматычная аснова, дадатковае (паветра было напоена пахамі хвоі) — адасобленае азначэнне. Сказ стаў больш лаканічным.

Прасочваем шлях

Як знайсці адасоблены член сказа

  1. Знаходзім граматычную аснову

    Аснова перадае асноўнае паведамленне; галоўныя члены адасобленымі не бываюць.

    Сена, змочанае дажджом, запахла яшчэ мацней: аснова — сена запахла.

  2. Шукаем выдзеленае паўзамі і коскамі

    Адасоблены член выдзяляецца інтанацыйна і на пісьме; часта ён стаіць не на звычайным месцы.

    змочанае дажджом — пасля назоўніка, паміж коскамі.

  3. Вызначаем член сказа

    Ставім пытанне ад паяснёнага слова: азначэнне, прыдатак, дапаўненне або акалічнасць.

    Сена (якое?) змочанае дажджом — адасобленае азначэнне.

  4. Правяраем самастойнасць

    Адасоблены член можна апусціць або ператварыць у асобны сказ.

    Сена запахла яшчэ мацней. Яго змачыў дождж.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Ёсць адасабленне ці няма

Вызнач, ці ёсць у сказе адасоблены член. У картках-пытаннях выберы, які даданы член адасоблены.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Адасабленне — спосаб сказаць больш, не павялічваючы колькасць сказаў. Паразважай.

Практ. 331. Параўнай: «Сена змачыў дождж. Яно запахла яшчэ мацней» і «Сена, змочанае дажджом, запахла яшчэ мацней». Колькі паведамленняў у кожным выпадку і дзе яны перададзены больш лаканічна? Якое паведамленне асноўнае?

Зверыць разважанне

І там, і там два паведамленні: сена змачыў дождж і сена запахла мацней. У першым выпадку для іх патрэбны два сказы, у другім — адзін, таму ён больш лаканічны. Асноўнае паведамленне перадае граматычная аснова (сена запахла), а дадатковае — адасобленае азначэнне змочанае дажджом. Аўтар сам выбірае, што зрабіць галоўным, а што дадатковым.

Чаму адасобленымі могуць быць толькі даданыя члены сказа, а дзейнік і выказнік — не?

Зверыць разважанне

Адасоблены член змяшчае дадатковае паведамленне, а граматычная аснова — асноўнае. Без дзейніка і выказніка сказ развальваецца, іх нельга «апусціць без страты сэнсу». А адасоблены член, наадварот, мае большую самастойнасць: яго можна выкінуць або ператварыць у асобны сказ. Таму адасабляюцца толькі азначэнне, прыдатак, дапаўненне, акалічнасць.

Практ. 330. Чым адрозніваюцца сказы «Зіма, устрывожаная, ратунку не знойдзе» і «Устрывожаная зіма ратунку не знойдзе»? Якімі сродкамі дасягаецца адасабленне?

Зверыць разважанне

У другім сказе азначэнне ўстрывожаная проста называе прымету зімы і зліваецца з назоўнікам. У першым яно стаіць пасля назоўніка, вымаўляецца асобна, з паўзамі, і на пісьме выдзелена коскамі, — таму атрымлівае асаблівую вагу: падкрэсліваецца стан зімы, нібы дадаецца асобнае паведамленне «зіма ўстрывожаная». Адасабленне дасягаецца трыма сродкамі: парадкам слоў, інтанацыяй і знакамі прыпынку.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Адасабленне

    Адасабленне — сэнсавае і інтанацыйнае выдзяленне даданых членаў сказа, якія змяшчаюць дадатковыя паведамленні.

  2. Толькі даданыя члены

    Адасобленымі могуць быць азначэнне, прыдатак, дапаўненне, акалічнасць; падкрэсліваюцца яны так, як і неадасобленыя.

  3. Тры сродкі

    Парадак слоў, інтанацыя ў вусным маўленні і знакі прыпынку ў пісьмовым.

  4. Два паведамленні ў адным сказе

    Асноўнае перадае граматычная аснова, дадатковае — адасоблены член: Сена, змочанае дажджом, запахла яшчэ мацней.

  5. Большая самастойнасць

    Адасоблены член можна апусціць без страты сэнсу або пераўтварыць у выказнік ці асобны сказ.

  6. Часцей развітыя

    Адасобленыя члены звычайна развітыя: Стаяла цішыня, поўная мудрай велічы і спакою.

Памятка: разбор па кроках

Стаяла цішыня, поўная мудрай велічы і спакою (У. Карпаў) — адасобленае развітое азначэнне: стаіць пасля назоўніка цішыня, змяшчае дадатковае паведамленне, выдзяляецца паўзай і коскай.

  1. Знайдзі граматычную аснову. Аснова перадае асноўнае паведамленне; галоўныя члены сказа адасобленымі не бываюць.
  2. Знайдзі выдзелены член. Шукай даданы член, які аддзяляецца паўзамі і коскамі; часта ён стаіць не на звычайным месцы (азначэнне — пасля назоўніка).
  3. Правер самастойнасць. Адасоблены член можна апусціць без страты сэнсу або ператварыць у выказнік ці асобны сказ — гэта дадатковае паведамленне.

Цяпер растлумач: Што такое адасабленне, якія члены сказа могуць быць адасобленымі і якімі сродкамі яны выдзяляюцца?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое адасабленне?
2. Якія члены сказа могуць быць адасобленымі?
3. Што не з’яўляецца сродкам адасаблення?
4. У якім сказе ёсць адасоблены член?
5. Як падкрэсліваюцца адасобленыя члены сказа?
6. Дзе правільна пастаўлены знакі прыпынку?
7. Што можна зрабіць з адасобленым членам дзякуючы яго самастойнасці?
8. Якім членам сказа з’яўляецца адасоблены зварот у сказе «Бярозка зламалася, але не ўпала, затрымаўшыся на суседніх кустах»?
9. Якое паведамленне асноўнае ў сказе «Паветра, напоенае густымі пахамі хвоі, навісла шызаватай смугой»?
10. Якімі часцей бываюць адасобленыя члены сказа?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑