Сказы з адасобленымі членамі: будова, значэнне, ужыванне

§ 40. Адасобленыя дапасаваныя і недапасаваныя азначэнні

Даведваемся, чым выражаюцца адасобленыя дапасаваныя і недапасаваныя азначэнні, як яны вымаўляюцца, калі выдзяляюцца коскамі і навошта іх ужываюць у маўленні.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнайце два сказы: «Зацягнутае шэрымі хмарамі неба нізка навісла над лесам» і «Неба, зацягнутае шэрымі хмарамі, нізка навісла над лесам». Словы тыя ж, але ў другім сказе прымета неба вылучаецца паўзамі і коскамі і быццам становіцца асобным паведамленнем. Такое азначэнне называюць адасобленым.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Калі дапасаваныя і недапасаваныя азначэнні адасабляюцца і як яны выдзяляюцца на пісьме?

01

Дапасаваныя і недапасаваныя

Адрозніваюць адасобленыя дапасаваныя і недапасаваныя азначэнні.

Адасобленыя дапасаваныя азначэнні выражаюцца адзіночнымі прыметнікамі ці дзеепрыметнікамі, а таксама прыметнікавымі і дзеепрыметнікавымі зваротамі. Яны могуць стаяць перад назоўнікам, які паясняюць, або пасля яго: Пакрытыя тоўстым пластом снегу, галіны дрэў гнуліся да самай зямлі (Я. Колас). Над зялёным лугам, усыпаным рознымі кветкамі, гулі пчолы (А. Якімовіч).

Адасобленыя недапасаваныя азначэнні часцей выражаюцца назоўнікамі ва ўскосных склонах або спалучэннем назоўнікаў і колькасных лічэбнікаў. Яны таксама могуць стаяць перад паяснёным назоўнікам або пасля яго: Без шапкі, у адной гімнасцёрцы, Васіль з усяе сілы працаваў вёсламі (І. Шамякін). Жанчына, гадоў на сорак пяць, прыязна паглядзела на сустрэчнага (П. Пестрак).

Паглядзім, як гэта працуе

Стаяла вясна, дружная, цёплая, з дажджамі і навальніцамі (А. Асіпенка).

Дружная, цёплая — дапасаваныя азначэнні (прыметнікі ўзгадняюцца з назоўнікам вясна ў родзе, ліку і склоне). З дажджамі і навальніцамі — недапасаванае азначэнне (назоўнікі ў творным склоне з прыназоўнікам).

02

Інтанацыя адасобленага азначэння

Сказы з адасобленымі азначэннямі маюць свае інтанацыйныя асаблівасці: павышэнне тону на паяснёным слове, выдзяленне адасобленага азначэння паўзамі, павышэнне голасу і запаволенне тэмпу на адасобленым азначэнні, якое стаіць у пачатку ці сярэдзіне сказа, і паніжэнне голасу, калі ім заканчваецца сказ.

Паглядзім, як гэта працуе

↗ Працяты марозам, // снег хрустка скрыпеў пад нагамі дзеда Талаша (Я. Колас).

Вёска стаяла паміж балота, // ↘ парослага густою лазою і алешнікам (М. Чарот).

У пачатку сказа голас на адасобленым азначэнні павышаецца, у канцы — паніжаецца. Паўза (//) на пісьме адпавядае косцы.

03

Заўсёды выдзяляюцца коскамі

Ад месца адасобленых азначэнняў у сказе залежыць іх выдзяленне знакамі прыпынку на пісьме. Заўсёды выдзяляюцца коскамі:

  1. адасобленыя азначэнні (дапасаваныя і недапасаваныя), калі яны стаяць пасля паяснёнага назоўніка: На паляне, пакрытай буйнымі кроплямі расы, стаялі дзве казулі (Я. Маўр). Вечар, ціхі, цёплы, ахутваў змрокам зямлю (А. Пальчэўскі);
  2. дапасаваныя і недапасаваныя адасобленыя азначэнні, якія адносяцца да асабовага займенніка (незалежна ад месца ў сказе): Я, аслеплены сонцам, спыніўся толькі на ўскраіне поля (І. Навуменка). Захопленыя сваім заняткам, мы і не заўважылі, як сонца схілілася да самага лесу (В. Вольскі).

Калі азначэнне стаіць у сярэдзіне сказа, коскі ставяцца з абодвух бакоў: і перад зваротам, і пасля яго.

Паглядзім, як гэта працуе

На палянцы суніц было многа. Сакавітыя, з мядовым пахам, яны самі прасіліся ў рот (М. Гамолка).

Азначэнні адносяцца да асабовага займенніка яны, таму адасабляюцца, хоць стаяць перад ім.

04

Азначэнне перад назоўнікам

Дапасаваныя азначэнні, якія стаяць перад паяснёным назоўнікам, адасабляюцца ў наступных выпадках:

  1. калі маюць дадатковае акалічнаснае значэнне прычыны ці ўступкі: Мокрыя ад дажджу, пліты настыла блішчэлі пад нізкім вераснёўскім сонцам (Л. Левановіч). Параўн.: Пліты настыла блішчэлі пад нізкім вераснёўскім сонцам (чаму?), бо былі мокрыя ад дажджу;
  2. калі аддзелены ад паяснёных назоўнікаў выказнікам: Ахінутыя інеем, прыгіналіся да самай зямлі кусты малінніку і парэчак (П. Броўка).

Калі такіх умоў няма, азначэнне перад назоўнікам не адасабляецца: Зацягнутае шэрымі хмарамі неба нізка навісла над лесам.

Паглядзім, як гэта працуе

Захоплены думкамі, Максім не адразу заўважыў, што коні чамусьці прыцішылі хаду (В. Быкаў).

Максім не адразу заўважыў (чаму?), бо быў захоплены думкамі. Азначэнне мае значэнне прычыны — адасабляецца.

Параўноўваем і заўважаем

Калі азначэнне адасабляецца

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Месца і ўмоваКоскіПрыклад
Пасля назоўніказаўсёдыВечар, ціхі, цёплы, ахутваў змрокам зямлю.
Пры асабовым займеннікузаўсёдыЯ, аслеплены сонцам, спыніўся.
Перад назоўнікам, значэнне прычыны ці ўступкіставяццаМокрыя ад дажджу, пліты блішчэлі.
Перад назоўнікам, аддзелена выказнікамставяццаАхінутыя інеем, прыгіналіся кусты.
Перад назоўнікам без дадатковага значэнняне ставяццаМаўклівая і паслухмяная маці пайшла ўслед.
05

Навошта адасабляць азначэнні

Адасобленыя азначэнні даюць больш нагляднае ўяўленне аб прадмеце гутаркі, падкрэсліваюць яго прымету. Прымета, выражаная адасобленым азначэннем, больш прыцягвае ўвагу. Адасобленыя азначэнні надаюць маўленню выразнасць, эмацыянальнасць. Яны часцей ужываюцца ў мастацкім і публіцыстычным стылях, радзей — у навуковым.

АдасобленаеНеадасобленае
Неба, зацягнутае шэрымі хмарамі, нізка навісла над лесам (У. Карпаў).Зацягнутае шэрымі хмарамі неба нізка навісла над лесам.
Маці, маўклівая і паслухмяная, пайшла ўслед за імі (К. Чорны).Маўклівая і паслухмяная маці пайшла ўслед за імі.
Паглядзім, як гэта працуе

Сена, змочанае дажджом, запахла яшчэ мацней (К. Кірэенка).

Адзін сказ перадае два паведамленні: асноўнае (сена запахла мацней) і дадатковае (яго змачыў дождж). Таму сказы з адасобленымі азначэннямі лаканічныя.

Прасочваем шлях

Як расставіць коскі пры азначэнні

  1. Знаходзім азначэнне і паяснёнае слова

    Ставім пытанне які? чый? ад назоўніка або займенніка да азначэння.

    Павуціна (якая?) мокрая ад ранішняга туману.

  2. Глядзім, дзе яно стаіць

    Пасля назоўніка або пры асабовым займенніку — адасабляем заўсёды.

    Павуціна, мокрая ад ранішняга туману, абчапляла ўсе кусты.

  3. Калі перад назоўнікам — правяраем значэнне

    Ці можна перабудаваць з бо або хоць? Ці стаіць паміж азначэннем і назоўнікам выказнік?

    Захоплены думкамі, Максім не адразу заўважыў… — бо быў захоплены.

  4. Ставім коскі

    Азначэнне ў сярэдзіне сказа выдзяляем з абодвух бакоў, у пачатку — коска пасля, у канцы — коска перад ім.

    Надвячоркам пайшоў дождж, па-майску цёплы, дробны, але спорны.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Адасабляць ці не?

Знакі прыпынку ў картках прыбраны. Вызначы, ці трэба выдзеліць азначэнне коскамі, а ў картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Коскі пры азначэнні — не фармальнасць: яны паказваюць, што прымета стала асобным паведамленнем. Паразважай.

Чаму азначэнне, якое адносіцца да асабовага займенніка, адасабляецца нават тады, калі стаіць перад ім: «Стомлены, я заснуў адразу»?

Зверыць разважанне

Займеннік я не называе прадмет, а толькі ўказвае на яго. З назоўнікам прыметнік можа зліцца ў адно паняцце (зялёны луг, стомлены падарожнік), а з займеннікам — не: «стомлены я» не ўтварае назвы. Таму азначэнне пры займенніку заўсёды становіцца дадатковым паведамленнем (я заснуў, бо быў стомлены) і выдзяляецца коскамі незалежна ад месца.

Чым адрозніваюцца сказы «Сена запахла яшчэ мацней» і «Сена, змочанае дажджом, запахла яшчэ мацней» (К. Кірэенка)? Колькі паведамленняў у другім?

Зверыць разважанне

Другі сказ перадае два паведамленні: асноўнае (сена запахла мацней) і дадатковае (сена змачыў дождж). Дадатковае выражана адасобленым азначэннем і выдзелена паўзамі і коскамі. Адасабленне дазваляе сказаць тое ж самае лаканічна — адным сказам замест двух (Практ. 331).

Аднакласнік напісаў: «Ліст напісаны бабуляй, ляжаў у шуфлядзе». Знайдзі памылку і растлумач.

Зверыць разважанне

Дзеепрыметнікавы зварот напісаны бабуляй стаіць пасля паяснёнага назоўніка ліст і знаходзіцца ў сярэдзіне сказа, таму выдзяляецца коскамі з абодвух бакоў: «Ліст, напісаны бабуляй, ляжаў у шуфлядзе». Тыповая памылка — ставіць толькі адну коску, пасля звароту.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Два віды

    Адасобленыя азначэнні бываюць дапасаваныя (прыметнікі, дзеепрыметнікі, звароты з імі) і недапасаваныя (назоўнікі ва ўскосных склонах, спалучэнні з колькаснымі лічэбнікамі).

  2. Інтанацыя

    Адасобленае азначэнне выдзяляецца паўзамі; у пачатку і сярэдзіне сказа голас на ім павышаецца, у канцы — паніжаецца.

  3. Пасля назоўніка

    Адасобленыя азначэнні пасля паяснёнага назоўніка заўсёды выдзяляюцца коскамі: Вечар, ціхі, цёплы, ахутваў змрокам зямлю.

  4. Пры займенніку

    Азначэнні пры асабовым займенніку адасабляюцца незалежна ад месца: Захопленыя сваім заняткам, мы і не заўважылі…

  5. Перад назоўнікам

    Дапасаванае азначэнне перад назоўнікам адасабляецца, калі мае значэнне прычыны ці ўступкі або аддзелена ад назоўніка выказнікам.

  6. Выразнасць

    Адасобленае азначэнне вылучае прымету і робіць маўленне выразным; яно часцей ужываецца ў мастацкім і публіцыстычным стылях.

Памятка: разбор па кроках

Вечар, ціхі, цёплы, ахутваў змрокам зямлю (А. Пальчэўскі) — адасобленыя дапасаваныя азначэнні выражаны прыметнікамі, стаяць пасля паяснёнага назоўніка вечар, таму выдзяляюцца коскамі з абодвух бакоў.

  1. Знайдзі азначэнне і паяснёнае слова. Пастаў пытанне які? чый? ад назоўніка або займенніка да азначэння.
  2. Вызначы, дзе стаіць азначэнне. Пасля назоўніка або пры асабовым займенніку азначэнне адасабляецца заўсёды.
  3. Калі яно перад назоўнікам — правер умовы. Адасабляем, калі ёсць значэнне прычыны ці ўступкі або азначэнне аддзелена ад назоўніка выказнікам; выдзяляем коскамі.

Цяпер растлумач: Калі дапасаваныя і недапасаваныя азначэнні адасабляюцца і як яны выдзяляюцца на пісьме?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Чым выражаюцца адасобленыя дапасаваныя азначэнні?
2. У якім сказе ёсць адасобленае недапасаванае азначэнне?
3. Калі адасобленае азначэнне заўсёды выдзяляецца коскамі?
4. Які сказ напісаны правільна?
5. У якім выпадку дапасаванае азначэнне перад назоўнікам адасабляецца?
6. У якім сказе азначэнне аддзелена ад паяснёнага назоўніка выказнікам?
7. Дзе трэба паставіць коскі: «Павуціна (1) мокрая (2) ад ранішняга туману (3) абчапляла ўсе кусты»?
8. У якім сказе азначэнне НЕ трэба выдзяляць коскамі?
9. Як вымаўляецца адасобленае азначэнне ў пачатку ці сярэдзіне сказа?
10. У якіх стылях адасобленыя азначэнні ўжываюцца часцей?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑