§ 5. Стылі маўлення

У залежнасці ад мэт і задач зносін адбываецца адбор моўных сродкаў. У выніку ствараюцца своеасаблівыя разнавіднасці адзінай літаратурнай мовы, якія называюцца стылямі.

Адрозніваюць стылі: навуковы, афіцыйны, публіцыстычны, мастацкі і гутарковы. У залежнасці ад таго, у якой форме маўлення (пісьмовай ці вуснай) ужываюцца сродкі гэтых стыляў, яны падзяляюцца на кніжныя стылі (навуковы, афіцыйны, публіцыстычны, мастацкі) і гутарковы стыль.

Стыль апісваюць па плане: 1) сфера ўжывання; 2) мэта тэксту; 3) формы маўлення; 4) агульныя якасці тэкстаў; 5) асаблівасці моўных адзінак (фанетычных, словаўтваральных, марфалагічных, лексічных, сінтаксічных); 6) сродкі сувязі сказаў.

Сфера прымянення гутарковага маўлення — неафіцыйныя, нязмушаныя абставіны, у якіх адбываюцца штодзённыя зносіны паміж людзьмі. Задача — абмен думкамі, уражаннямі, меркаваннямі звычайна на бытавыя тэмы.

Адметнасці: перарывістасць маўлення, непадрыхтаванасць (спантаннасць) выказвання, эмацыянальнасць. Гутарковае маўленне звычайна вуснае, дыялагічнае; вялікае значэнне набываюць жэсты, міміка, інтанацыя. Яно існуе і ў пісьмовай форме: перапіска з сябрамі ў інтэрнэце, прыватныя лісты, мова персанажаў у мастацкіх творах.

• лексічныя сродкі — гутарковыя словы і фразеалагізмы: дачушка, сынок, чысцюткі, плакса, заткнуць за пояс; амаль няма тэрмінаў;
• марфалагічныя — пераважаюць дзеясловы, часта ўжываюцца займеннікі, выклічнікі, часціцы; мала дзеепрыметнікаў і дзеепрыслоўяў;
• сінтаксічныя — няпоўныя, аднасастаўныя, пабуджальныя, клічныя сказы, звароткі, пабочныя словы, паўторы, адваротны парадак слоў; пераважаюць простыя сказы.

Жанры: размова (тэлефонная, непасрэдная), гутарка, прыватныя лісты, запіскі.

Сфера навуковага стылю — навука, тэхніка, навучанне. Задача — паведамленне навуковай інфармацыі, яе тлумачэнне, прадстаўленне сістэмы навуковай аргументацыі.

Асаблівасці: абагульнена-адцягнены характар падачы, падкрэсленая лагічнасць і доказнасць, дакладнасць, аб’ектыўнасць, адсутнасць вобразнасці. Сродкі: навуковыя тэрміны, абстрактная лексіка, назоўнікі са значэннем дзеяння, словы, што ўказваюць на сувязь думак (такім чынам, значыць); не выкарыстоўваюцца займеннік я і дзеясловы 1-й асобы адзіночнага ліку; пераважаюць простыя ўскладненыя і складаназалежныя сказы.

Жанры: манаграфія, навуковы даклад, артыкул, падручнік, лекцыя, слоўнік, анатацыя, вусны адказ на ўроку.

Сфера афіцыйнага стылю — адміністрацыйна-прававая сфера, дыпламатычныя адносіны. Задача — паведамленне практычна значнай інфармацыі ў адносінах паміж людзьмі, установамі, грамадзянамі і дзяржавай, рэгламентацыя правоў, правіл, дзеянняў.

Асаблівасці: афіцыйнасць, стандартнасць, дакладнасць, адпаведнасць строгай форме (шаблону), сцісласць; адсутнасць эмацыянальнасці. Сродкі: словы з прамым значэннем, канцылярскія штампы, назоўнікі на -енне, інфінітывы са словамі трэба, неабходна, забараняецца; прамы парадак слоў.

Жанры: пастанова, указ, дакументы справаводства (распіска, заява, пратакол, даведка, даверанасць, аўтабіяграфія, характарыстыка, інструкцыя), аб’ява.

Сфера публіцыстычнага стылю — сродкі масавай інфармацыі, грамадска-палітычная літаратура, выступленні. Задача — паведамленне навін, тлумачэнне грамадскіх пытанняў, эмацыянальнае ўздзеянне на чытачоў (слухачоў).

Асаблівасці: аператыўнасць і дакладнасць інфармацыі, лагічнасць доказаў, вобразнасць, эмацыянальнасць, ацэначнасць, пабуджальнасць, прызыўнасць. Сродкі: грамадска-палітычная лексіка разам з эпітэтамі, метафарамі, фразеалагізмамі; займеннікі і дзеясловы 1-й і 2-й асобы, загадны лад; рытарычныя пытанні, пабуджальныя сказы, паўторы.

Жанры: нататка, артыкул, водгук, рэпартаж, інтэрв’ю, публічнае выступленне.

Сфера мастацкага стылю — духоўная сфера жыцця грамадства. Задача — уздзеянне на пачуцці і думкі чытача (слухача) праз мастацкія вобразы.

Асаблівасці: вобразнасць, эмацыянальнасць, экспрэсіўнасць, падпарадкаванасць моўных сродкаў мастацкай задуме аўтара. Сродкі: лексіка ўсіх стыляў, паэтычныя і народна-паэтычныя словы, эпітэты, метафары, параўнанні, фразеалагізмы, прыказкі, аўтарскія неалагізмы.

Жанры: празаічныя (аповесць, апавяданне, раман), паэтычныя (паэма, балада, верш, санет) і драматургічныя (п’еса, камедыя, трагедыя) творы.